Ο Τζον Πέντλμπερι (John Pendlebury, 1904–1941) υπήρξε μία από τις πιο γοητευτικές και μυθικές μορφές της νεότερης κρητικής ιστορίας. Αρχαιολόγος, φιλέλληνας και πράκτορας των βρετανικών υπηρεσιών, έμεινε γνωστός ως ο «Λόρενς της Κρήτης», καθώς έζησε, πολέμησε και πέθανε ανάμεσα στους Κρητικούς, τους οποίους θεωρούσε δεύτερη οικογένειά του.
Πρωτοήρθε στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1920 ως μέλος της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών, όπου γνώρισε εξέχουσες προσωπικότητες όπως τον Πάτρικ Λι Φέρμορ και τον Νίκολας Χάμοντ. Έλαβε μέρος σε πλήθος ανασκαφών στην Κνωσό, στο Οροπέδιο Λασιθίου και στο Καρφί, όπου από το 1932 έως το 1939 διετέλεσε διευθυντής ανασκαφών. Λόγιος με πάθος για τη δράση, ο Πέντλμπερι συνδύαζε την ευαισθησία του επιστήμονα με τη γενναιότητα του πολεμιστή.
Το 1940 επέστρεψε στην Κρήτη ως υποπρόξενος του Ηνωμένου Βασιλείου στο Ηράκλειο και ανέλαβε τη συγκρότηση δικτύου κατασκοπείας και αντιστασιακών ομάδων. Ντυμένος με παραδοσιακή κρητική στολή, οπλισμένος όχι με περίστροφο αλλά με τουφέκι και το χαρακτηριστικό μπαστούνι με κρυφή λεπίδα, περιδιάβαινε τα βουνά στρατολογώντας άνδρες όπως ο Πετρακογιώργης, ο Μπαντουβάς και ο Καπετάν Σατανάς (Γρηγοράκης). Η παρουσία του γέμιζε θάρρος τους κατοίκους και το παράδειγμά του ενέπνευσε ολόκληρη την Αντίσταση στο νησί.
Κατά τη Μάχη της Κρήτης τον Μάιο του 1941, ο Πέντλμπερι πολέμησε στο πλευρό των Κρητικών πολιτοφυλάκων. Τραυματίστηκε στο Ηράκλειο και κατέφυγε στο σπίτι της Αριστέας Δροσουλάκη, συζύγου ενός από τους άνδρες του. Λίγες ημέρες αργότερα, εντοπίστηκε από τους Γερμανούς, οι οποίοι τον εκτέλεσαν εν ψυχρώ όταν αρνήθηκε να αποκαλύψει την ταυτότητά του. Ήταν μόλις 35 ετών.
Ο Τζον Πέντλμπερι θάφτηκε φορώντας λευκά στιβάνια, μαύρη βράκα και κρητική κάπα, ντυμένος όπως ζούσε – σαν Κρητικός. Ο θάνατός του σφράγισε μια ζωή γεμάτη γνώση, ανδρεία και αγάπη για την Κρήτη, που τον αποδέχθηκε ως δικό της παιδί. Σήμερα, η μορφή του παραμένει σύμβολο της φιλίας των λαών και της ελευθερίας που δεν γνωρίζει σύνορα.
