Της Ελένης Βασιλάκη
Ένα από τα πιο ωραία και ιστορικά μοναστήρια της Ανατολικής Κρήτης είναι η Μονή Παμμεγίστων Ταξιαρχών Κρεμαστών την οποία συναντάμε κοντά στις Βρύσες Μεραμπέλου και σε απόσταση περίπου 2,5 χιλιομέτρων από τη Νεάπολη Λασιθίου, στις πλαγιές του όρους Καβαλλαρά, σε υψόμετρο 397 μέτρων.
Χτισμένη πάνω στα βράχια, μοιάζει μετέωρη, σαν να κρέμεται, δίνοντας εύκολα στο επισκέπτη της να καταλάβει από πού προήλθε η ονομασία της.
Σύμφωνα με κτητορική επιγραφή, που βλέπουμε στο υπέρθυρο του καθολικού, ιδρύθηκε το 1593 από το Μητροφάνη Αγαπητό.
Ιδρύθηκε ως ανδρική Μονή όμως, το 1993, μετατράπηκε σε γυναικεία στην οποία σήμερα διαβιούν 4 μοναχές κρατώντας την υποδειγματικά καθαρή και φροντισμένη.
Από τα μέσα περίπου του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20ου αιώνα λειτουργούσε στους κόλπους της ένα ακμαίο αλληλοδιδακτικό σχολείο ενώ την περίοδο από το 1868 μέχρι το 1871 υπήρξε έδρα και κατοικία του χριστιανού διοικητή του νομού Λασιθίου Κωστή Αδοσίδη Πασά. Κτισμένη σε κατωφερές έδαφος, αναπτύσσεται κλιμακωτά από βορά προς νότο, γύρω από την αυλή της, σε σχήμα Γ. Η κύρια φάση της κατασκευής του Μοναστηριού διήρκεσε από το 1593 μέχρι το 1622.
Λόγω της θέσης του το Μοναστηριακό συγκρότημα έχει φρουριακό χαρακτήρα με δύο κεντρικές εισόδους στο νότιο τμήμα, που ανταποκρίνονται στις διαφορετικές λειτουργίες των κτισμάτων που διαμορφώθηκαν σταδιακά. Η μία χρησιμεύει μόνο για την είσοδο στον προαύλιο χώρο, στα κελιά και στο Ναό και η άλλη εξυπηρετούσε γεωργικές δραστηριότητες, ελαιοτριβείου, φούρνου, στάβλων κ.α.
Το Μοναστήρι των Κρεμαστών ήταν παλιότερα ένα από τα πλουσιότερα μοναστήρια, όχι μόνο του Νομού Λασιθίου αλλά και ολόκληρης της Κρήτης, πράγμα που διευκόλυνε την κοινωφελή δράση του, την συντήρηση του σχολείου του αλλά και την οικονομική ενίσχυση για την ανοικοδόμηση εκκλησιών και σχολείων στα γύρω χωριά. Το Δημοτικό σχολείο του χωριού των Βρυσών είναι χτισμένο σε οικόπεδο που δωρεάν παραχώρησε η Μονή Κρεμαστών.
Το καθολικό
Το μονόχωρο καθολικό είναι κτισμένο στο ψηλότερο σημείο πάνω σε βράχο. Στο εσωτερικό του εντυπωσιάζει το επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο τέμπλο του 1866, έργο του τοπικού καλλιτέχνη, διάσημου την εποχή του, Ιωάννη Μακράκη.
Το τέμπλο φέρει δεσποτικές εικόνες του 19ου αιώνα καθώς και μια εικόνα του 17ου αιώνα, της λεγόμενης κρητικής σχολής, με τον Ένθρονο Χριστό.
Αν και αθέατη στον πολύ κόσμο αξίζει μια αναφορά στην αγία τράπεζα του καθολικού που αφιερώθηκε το 1622 από το μοναχό Νικηφόρο Ανιφαντή και φέρει ανάγλυφη τη μορφή του Χριστού και διάκοσμο με φύλλα αμπέλου.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει ως χώρος το Αρχονταρίκι του Μοναστηριού,όπου σε ειδική κρύπτη αναφέρει η παράδοση πως λειτούργησε κρυφό σχολείο.
Το προβιομηχανικό λιοτρίβι που λειτουργούσε στη Μονή Κρεμαστών έχει μετατραπεί σήμερα σε τραπεζαρία.
Στην είσοδο του Μοναστηριακού συγκροτήματος έχει ανεγερθεί ένας νεότερος ναός που τιμά τις Μοιροφόρες, τον Άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο (σε παρεκκλήσι παράπλευρο) κι επίσης τον Άγιο Γεράσιμο Κεφαλληνίας και την Αγία Φιλοθέη.
Το συγκεκριμένο ναό έχουν αγιογραφήσει με εξαιρετικής τέχνης παραστάσεις οι μοναχές των Κρεμαστών.
Να σημειώσουμε πως στο Μοναστήρι των Κρεμαστών ξεκίνησαν το 1992 αναστηλωτικές εργασίες καθώς λιγότερο οι περίοδοι των πολέμων και περισσότερο οι περίοδοι κατά τις οποίες παρέμεινε κλειστό προκάλεσαν μεγάλες φθορές στους χώρους του.
Σήμερα βλέπουμε εκεί όπου κάποτε υπήρχαν ερειπωμένα και κατεστραμμένα κτίσματα ένα μικρό παράδεισο γαλήνης και αρμονίας, ο οποίος περιβάλλεται από πανύψηλους και αιωνόβιους πρίνους, πεύκα και κυπαρίσσια.
Το κρυφό σχολειό
Η Μονή Κρεμαστών, όπως επισημάνθηκε παραπάνω, υπήρξε ένα από τα πλουσιότερα Μοναστήρια, όχι μόνο του Νομού Λασιθίου αλλά και ολόκληρης της Κρήτης.
Τα έσοδα του ωστόσο δεν τα διέθετε ανώφελα αλλά αναπτύσσοντας κοινωφελή δράση με έμφαση στον τομέα των γραμμάτων.
Η ίδια η Μονή στους κόλπους της λειτουργούσε από τα μέσα περίπου του 19ου έως και τις αρχές του 20ου αιώνα ένα σπουδαίο και με πλούσια δράση αλληλοδιδακτικό σχολείο, ενώ διέθετε ακίνητα της και χρήματα για να κτιστούν σχολεία και σε άλλες περιοχές και κοντινά χωριά της.
Στο αρχονταρίκι της σώζεται ως τις μέρες μας μια ξεχωριστή κατασκευή που η παράδοση αναφέρει πως στους δύσκολους καιρούς της Τουρκοκρατίας, όταν οι Οθωμανοί νιώθοντας πως χάνουν την κυριαρχία τους είχαν γίνει ιδιαίτερα βίαιοι, έπαιζε το ρόλο του κρυφού σχολειού.
Σε ψηλότερο σημείο στο μέσο περίπου του τοίχου στο Αρχονταρίκι βλέπουμε διαμορφωμένο ένα άνετο χώρο, που μοιάζει με πατάρι. Εκεί με βάση την τοπική παράδοση μαζεύονταν κρυφά τα παιδιά και μάθαιναν γράμματα. Όπως είδαμε είναι στεγασμένος με δοκάρια και φέρει μικρή καμάρα. Ο ίδιος χώρος αξιοποιούνταν για συναντήσεις επαναστατών Κρητικών όταν δεν ήθελαν κανείς να καταλάβει τις συνάξεις τους. Μάλιστα υπήρχε πέρα από την υπερυψωμένη μικρή είσοδο που είναι ευδιάκριτη και μια υπόγεια έξοδος διαφυγής στο βουνό για περιπτώσεις που εμφανίζονταν κίνδυνος.
(Αντλήθηκαν πληροφορίες από την ιστοσελίδα της Μονής και την έκδοση «Χριστιανικά Μνημεία
της Κρήτης», Συνοδική Επιτροπή επί του θρησκευτικού τουρισμού της Εκκλησίας της Κρήτης-ΜΚΟ Φιλοξενία)
*Πρώτη δημοσίευση στην εφημερίδα Φωνή του Μαλεβιζίου στις 9 Μαρτίου 2023
