ΤΗΣ: Ελένης Βασιλάκη
Το σπήλαιο του Μελιδονίου είναι γνωστό κυρίως για την θυσία 370 γυναικόπαιδων και 30 πολεμιστών, που εγκλωβίστηκαν στο εσωτερικό του από τους Τούρκους και βρήκαν φρικτό θάνατο το 1824, με εισαγωγή από σχισμή εύφλεκτων υλικών που δημιούργησαν καπνό και τους προκάλεσαν ασφυξία.
Η επίσκεψη σε αυτό είθισται να καλύπτει την πρώτη μόνο αίθουσα του, γνωστή ως “Αίθουσα Hρώων”. Εκεί βρίσκεται το οστεοφυλάκιο, όπου έχουν εναποτεθεί τα οστά των ανθρώπων, που σφράγισαν με τη ζωή τους το δράμα του σπηλαίου του Μελιδονίου.
Ωστόσο το σπήλαιο δεν περιορίζεται σε αυτό το χώρο αλλά διαθέτει και άλλες αίθουσες, κλειστές για τον πολύ κόσμο.
Η αρχαιολογική έρευνα μέχρι σήμερα στο σπήλαιο του Μελιδονίου ή Γεροντόσπηλιο, όπως το αποκαλούν οι ντόπιοι, έχει φέρει στο φως σημαντικό υλικό διαφόρων περιόδων.
Αρχαιολογικές ανασκαφές διενεργήθηκαν αρχικά από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή και στη συνέχεια από την Αρχαιολογική Υπηρεσία, υπό τη διεύθυνση της Ειρήνης Γαβριλάκη, αποδεικνύοντας ότι το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε ως χώρος κατοίκησης αλλά και ως χώρος λατρευτικής δραστηριότητας κατά την Τελική Νεολιθική και Πρωτομινωική περίοδο, τη Μεσομινωική και Υστερομινωική ενώ τεκμηριώνεται η χρήση του ως λατρευτικού χώρου και τον 3ο, 4ο και 7ο αιώνα π. Χ.
Η λατρεία στο εσωτερικό του
Σε ότι αφορά στα πρόσωπα που λατρεύονταν σε αυτό, αρχικά φαίνεται να ήταν η μινωίτισσα Μητέρα Φύση και στη συνέχεια μια γυναίκα θεά, την ταυτότητα της οποίας δε γνωρίζουμε. Η κύρια ωστόσο μορφή που λατρεύτηκε εκεί, και μας άφησε ξεκάθαρα ίχνη, είναι του θεού Ερμή. Μάλιστα το εν λόγω σπήλαιο έγινε ευρέως γνωστό εξαιτίας της περίφημης επιγραφής του Σαλουίου Μηνά στον Ερμή.
Ο Μηνάς Σαλούιος είχε τάξιμο κι ερχόταν κάθε χρόνο με τη γυναίκα του για να προσφέρει θυσία στον Ερμή. Όμως η γυναίκα του Άρτεμις πέθανε κι επειδή όταν συνέβη το κακό δεν μπόρεσε να εκπληρώσει το τάμα του πήγε την επόμενη χρονιά και άφησε στο σπήλαιο την παρακάτω επιγραφή, όπως δημοσιεύθηκε από την Marg. Guarducci, InscriptionesCreticae το 1939:
“Άρτεμις η Σαλουίου θυγατήρ,
Ούρεσι Ταλλαίοισιν ιδρυμένε
Μαιάδος Ερμή, σπονδήν
και θυσίην δέξο φιλοφρόσυνος,
ήν σοι Σαλούιος Μηνάς λοιβαίσι
γεραίρει,
κτήσεως εξ οσίης ψυχικά δώρα διδούς.
και πριν μεν ζώσης αλόχουφάος
εισοροώσης,
συν κείνη κατ ‘ έτος σους
εγέραιρε τόπους.
ανθ ‘ ών δ ‘ ενχρονίσας επετήσιο
νού καπέδωκεν,
συμβίου αγνοτάτης τούδε
καταφθιμενης,
αλγήσας φρένα πολλά,
μαθών δ ‘ ότι δείτάγε θεία
τιμάν, διπλήν σοι τήν δ ‘ έπορεν θυσίαν.
και συ δε, παντοκράτωρ Εριούνιε,
τόν δε φυλάσσοις
ζωόν, όπως τιμά σον δι ‘ όλου τέμενος”.
Σύμφωνα με την κα Γαβριλάκη, το σημαντικό αυτό κείμενο εντοπίστηκε για πρώτη φορά το 15ο αιώνα.
Ο χώρος του σπηλαίου, όπως ανέφερε η κα Γαβριλάκη, έχει λατρευτική χρήση τουλάχιστον από το 3.000 π.Χ μέχρι σήμερα. Τα σημεία λατρείας και ο τρόπος λατρείας διαφέρουν ωστόσο εκείνο που δεν άλλαξε , διαχρονικά, είναι η ιερότητα αυτού του τόπου στη σκιά της Ίδης.
Οι πέτρες που χρησιμοποιούσαν ως βωμό, βρέθηκαν καλυμμένες από στάχτη και αγγεία. Οι επιχώσεις που βρήκαν οι αρχαιολόγοι, σε ακτίνα 5,5 μέτρων κάτω από την είσοδο του σπηλαίου και 2,5 μέτρων προς τα πλάγια, αλλά και διάφορα άλλα ευρήματα, μαρτυρούν πως ο χώρος αυτός είχε σημαντική επισκεψιμότητα και τακτική χρήση, αρχικά από βοσκούς και ξωμάχους, πριν σταδιακά εξελιχθεί σε ιερό σπήλαιο.
Το ιερό των Προϊστορικών Ιστορικών Χρόνων
Αμέσως μετά την αίθουσα των ηρώων, στον βόρειο μυχό της, σ’ έναν κλειστό χώρο, όπου κυριαρχούν το εξαγνιστικό νερό και ένας πανάρχαιος σταλαγμίτης, ικανός να δώσει υπόσταση στη θέα στα και τις ψυχές των πιστών, συναντάμε το ιερό των Προϊστορικών Χρόνων του Μελιδονίου.
Δεσπόζει σχεδόν στο κέντρο του ο μεγάλου μεγέθους και φαλόσχημος, βαίτυλος (ιερός λίθος, η λέξη έχει φοινικική προέλευση από το Bet που σημαίνει σπίτι και τη λέξη El που είναι ο Θεός) μέσα σε μικρή λιμνούλα από νερό, υλικό καθαρμού αλλά και ευγωνίας.
Εκεί οι αρχαιολόγοι εντόπισαν πάρα πολλά αγγεία, διαφόρων ειδών, χύτρες και σκεύη καθημερινής χρήσης, όπου προφανώς οι πιστοί τοποθετούσαν προσφορές (καρπούς, μέλι, κρασί κ.α). Σύμφωνα με την κα Γαβριλάκη οι πιστοί εκεί άναβαν λατρευτική πυρά, κι όταν η φωτιά καταλάγιαζε εναπόθεταν τις αγροτικές προσφορές τους.
Στις ανασκαφές βρήκαν λοιπόν στο σημείο, και πάνω σε πέτρες, τις οποίες οι αρχαιολόγοι θεωρούν βωμούς, αλλεπάλληλα στρώματα στάχτης, και γύρω τους διάφορα αγγεία. Στα μετέπειτα Ιστορικά Χρόνια, από το 1.100 π.Χ. ως το τέλος της Αρχαιότητας, η λατρευτική πρακτική συνεχίστηκε στον ίδιο χώρο αλλά άλλαξε μορφή και οι πιστοί επέλεγαν να αφήνουν ειδώλια στη βάση του βαίτυλου.
Η αίθουσα Pashley και η λατρεία του Ερμή
Κάτω από τον ιερό χώρο αυτό βρίσκεται μια μεγάλη αίθουσα, με άκρως εντυπωσιακούς σχηματισμούς, που ονομάζεται Pashley.
Στην είσοδο της, που είναι σε χαμηλότερο επίπεδο από εκείνη του χώρου λατρείας με το βαίτυλο, βρέθηκαν επίσης πολλά ειδώλια, στάχτες και αγγεία τα οποία οι πιστοί πετούσαν, όταν γέμιζε ο επάνω χώρος ή και επί τούτου για να βρεθούν πιο κοντά στα έγκατα της γης.
Αυτή η δεύτερη αίθουσα σηματοδοτούσε την πορεία που ακολουθούσαν οι πιστοί-μύστες του Ερμή, σε μια μυστική και για λίγους, όπως φαίνεται λατρευτική διαδρομή.
Γύρω στον 2ο αιώνα π.Χ., το περιεχόμενο της λατρείας στο σπήλαιο του Μελιδονίου αποκτά μυστηριακό χαρακτήρα, οι γυναικείες θεότητες φεύγουν από το προσκήνιο και πλέον ο Ερμής κρατά τα λατρευτικά σκήπτρα. Οι τελευταίοι χώροι του σπηλαίου, από την αίθουσα Pashley και κάτω, διεκδικούν και μια πρωτιά στην Ελλάδα: Είναι οι πρώτοι όπου οι πιστοί πήγαν, προσκύνησαν κι έγραψαν πάνω στα τοιχώματα την πράξη του προσκυνήματος τους.
Τουλάχιστον 3000 τέτοιες επιγραφές-υπογραφές αντικρίζει κανείς εκεί και μάλιστα με τέτοιο τρόπο ώστε να μην επικαλύπτει η μία την άλλη, ένδειξη σεβασμού του ενός προσκυνητή προς τον άλλο.
Όσοι κατέβαιναν εκεί, διαχρονικά, φαίνεται να άφηναν το αποτύπωμα τους υπογράφοντας πάνω στα τοιχώματα.
