Έθιμα νέα κι έθιμα παλιά. Έθιμα που έμειναν κι έθιμα που χάθηκαν στο πέρασμα των χρόνων. Η Κρήτη εδώ και δεκαετίες υποδέχεται το νέο χρόνο με ελπίδα και προσδοκία.
Με ιδιαίτερες προετοιμασίες αλλά και δίνοντας βάση στους καλούς οιωνούς. Όλα είναι καθαρά, όμορφα, γλυκά και συμβολικά. Φυσικά σε όλα τα σπίτια κόβεται η βασιλόπιτα αλλά και σπάνε ρόδια όπως και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας. Ωστόσο σήμερα αναφερόμαστε σε έθιμα πιο τοπικά και λιγότερο γνωστά.
Ποδαρικό
Το πιο σημαντικό βέβαια έθιμο ήταν το ποδαρικό. Έθιμο πανελλήνιο , με ιδιαίτερη σημασία στις αγροτικές κοινωνίες της Κρήτης. Αυτός που πρώτος θα έμπαινε στο σπίτι θα έπρεπε να είναι γουρλής και χερικάρης για να φέρει τύχη στο σπίτι και να μπει με το δεξί. Επίσης την παραμονή της Πρωτοχρονιάς έβγαζαν ένα εικόνισμα έξω από το σπίτι και όταν έμπαινε ο καινούργιος χρόνος το έβαζαν μέσα , καθώς και ένα ποτήρι νερό που το έχυναν παντού στο σπίτι τους « για να τρέχουν έτσι τα καλά » όλο το χρόνο. Σε πολλές περιοχές το εικόνισμα με την έναρξη της σαρακοστής το πάνε στην εκκλησία για να λειτρουηθεί και το παίρνουν στο σπίτι την Αρχιχρονιά.
Επίσης την ημέρα της Πρωτοχρονιάς μεταφέρουν νερό από τη βρύση στο σπίτι και ο νοικοκύρης λέει : «Όπως τρέχει τούτο το νερό έτσι να τρέχουν και τα καλά στο σπίτι μου».
Ακόμη ο νοικοκύρης μεταφέρει μια πέτρα στο σπίτι λέγοντας: «Όπως είναι γερή τούτη η πέτρα έτσι να είναι γερό και το σπίτι μου». Σε ορισμένα μέρη του Ηρακλείου, την πρωτοχρονιά συνηθίζεται η οικογένεια να πηγαίνει στην εκκλησία. Μαζί τους παίρνουν μια εικόνα του σπιτιού, η οποία αφού λειτουργηθεί θα κάνει το ποδαρικό στο σπίτι.
Ασκελετούρα
Το σκυλοκρέμμυδο ή κρεμμύδα ή ασκελετούρα είναι συνηθισμένο φυτό στην Κρήτη. Φυτρώνει άγριο και μοιάζει με μεγάλο κρεμμύδι. Τα ζώα δεν το τρώνε γιατί έχει δηλητήριο, που μπορεί να προκαλέσει δερματικό ερεθισμό από επαφή. Ακόμα και να το βγάλεις απ´ τη γη και να το κρεμάσεις, δεν παύει να βγάζει νέα φύλλα και άνθη. Ο λαός πιστεύει ότι αυτή τη μεγάλη ζωτική του δύναμη μπορεί να τη μεταδώσει σε έμψυχα και άψυχα, γι´ αυτό την πρωτοχρονιά παίρνουν την ασκελετούρα στα σπίτια τους. Πρόκειται για αρχαίο έθιμο καλοτυχίας που αναφέρεται ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ., αλλά σήμερα τείνει να εγκαταλειφθεί.
Η μπουγάτσα
Στο Ηράκλειο υπάρχει και το έθιμο της μπουγάτσας, όπου οι κάτοικοι καταναλώνουν ανήμερα της Πρωτοχρονιάς μεγάλες ποσότητες μπουγάτσας, θέλοντας να είναι γλυκιά η πρώτη τους γεύση. Μάλιστα σε όλους τους δρόμου του Ηρακλείου την παραμονή της Πρωτοχρονιάς έχουν στηθεί υπαίθριοι πάγκοι για την διανομή μπουγάτσας .
Τα κάλαντα, η υποδοχή του νέου έτους με βεγγαλικά σε πλατείες και η τήρηση του εθίμου της «πρωτιάς» κυρίως για τα παιδιά που έρχονται στον κόσμο μετά την έλευση του νέου έτους αποτελούν και για τους κατοίκους της δυτικής Κρήτης αναπόσπαστο κομμάτι της περιόδου της Πρωτοχρονιάς.
Στα Χανιά την παραμονή της πρωτοχρονιάς από νωρίς το πρωί μέχρι και αργά το απόγευμα σημείο συνάντησης πολλών είναι τα παραδοσιακά στέκια της δημοτικής αγοράς ωστόσο το αδιαχώρητο επικρατεί και σε όλα τα καταστήματα εστίασης.
Η «καλή χέρα»
Είναι τα χρήματα που παίρνουν τα παιδιά με αφορμή την έλευση του νέου έτους από στενούς συγγενείς, παππούδες, γιαγιάδες, γονείς, θείους, θείες, αλλά και νονούς και νονές.
Είναι το τυχερό τους για να ξεκινήσουν τη χρονιά με … γεμάτες τσέπες. Μικρή ή μεγάλη η «καλή χέρα» που τα παλιά χρονιά συνοδευόταν και με χειροφίλημα αυτού που την προσέφερε, εκτιμάται ιδιαιτέρως από τα παιδιά ακόμα και στις μέρες μας.
Σήμερα όπως και σε άλλες περιοχές της χώρας η επίσκεψη συνοδεύεται από χρηματικό ποσό που δίνει συνήθως ο παππούς, η γιαγιά, ο νονός στο παιδί. Ωστόσο παλαιότερα, η «καλή χέρα» ήταν ένα σπιτικό γλύκισμα που το έφτιαχναν οι νοικοκυρές, όπως κουραμπιέδες, μελομακάρονα και δίπλες.
Το χτύπημα της καμπάνας το πρωί της Πρωτοχρονιάς, κυρίως στην ύπαιθρο, «φέρνει» μικρούς και μεγάλους μετά την εκκλησία να παίρνουν ο κάθε ένας από μια πέτρα, να κάνουν το σταυρό τους και να την πηγαίνουν μέχρι το σπίτι.
Το ρόδι και η κρεμασμένη κάλτσα στο τζάκι
Το σπάσιμο του ροδιού αλλά και της ασκελετούρας (άγριο φυτό που μοιάζει με μεγάλο κρεμμύδι ) αποτελούν για τους κρητικούς ιδιαίτερα σημεία αναφοράς.
Ακόμα και σήμερα σε πολλά κρητικά σπίτια τα παιδιά κρεμάνε στο τζάκι μια άδεια κάλτσα με την προσμονή το ξημέρωμα της Πρωτοχρονιάς να βρουν μέσα σε αυτή το δώρο που περιμένουν από τον Άγιο Βασίλη.
