Το Μαλεβίζι, μια περιοχή με βαθιές ρίζες στην παράδοση και έντονο το στοιχείο της κοινότητας, γιορτάζει το Πάσχα με έναν ιδιαίτερο, αυθεντικό κρητικό τρόπο. Τα ήθη και τα έθιμα της περιοχής συνδυάζουν την κατάνυξη της Μεγάλης Εβδομάδας με τη ζωντάνια της κρητικής φιλοξενίας.
Τα περισσότερα έθιμα ξεκινούν από τη Μεγάλη Πέμπτη που θεωρείται ως ημέρα της δημιουργίας και του συμβολισμού με κυρίαρχο το βάψιμο των κόκκινων αυγών. Οι νοικοκυρές βάφουν τα αυγά κόκκινα, συμβολίζοντας το αίμα του Χριστού και την Ανάσταση. Στο Μαλεβίζι, παραδοσιακά από τα παλιά χρόνια χρησιμοποιούσαν “ριζάρι” (φυτική βαφή) για πιο φυσικό αποτέλεσμα. Χρησιμοποιούσαν επίσης και τα κρεμμυδόφυλλα για να πετύχουν το βαθύ βυσσινί χρώμα στα αυγά, μια τεχνική που σήμερα θεωρείται “ξεχασμένη τέχνη”. Την ίδια ημέρα φτιάχνονται και τα πασχαλινά κουλούρια και τα τσουρέκια, που θα γεμίσουν το σπίτι με αρώματα μαστίχας και μαχλεπιού. Ειδικά στο Μαλεβίζι, η παρασκευή των σκαλτσουνιών με μυζήθρα «λυχναράκια» είναι ιεροτελεστία, χρησιμοποιώντας τα εξαιρετικά γαλακτοκομικά προϊόντα της περιοχής.
Η Κορύφωση του Θείου Δράματος τη Μεγάλη Παρασκευή χαρακτηρίζεται από απόλυτη ηρεμία και σεβασμό από όλους τους πιστούς. Πολλοί άντρες μάλιστα προχωρούν σε αυστηρή νηστεία. Δεν πίνουν ούτε νερό για να σηκώσουν το βράδυ τον «Εσταυρωμένο» και τον Επιτάφιο.
Από νωρίς το πρωί, οι κοπέλες των χωριών στολίζουν τον Επιτάφιο με λουλούδια της εποχής (λεμονανθούς, βιολέτες, τριαντάφυλλα) που μαζεύουν από τους κήπους τους. Το βράδυ, η περιφορά στα στενά σοκάκια των χωριών σε ολόκληρο το Μαλεβίζι δημιουργεί μια μοναδική ατμόσφαιρα. Οι κάτοικοι βγαίνουν στις πόρτες με θυμιατά, ενώ οι ψαλμωδίες αντηχούν σε όλο τα χωριά. Πριν την κυριαρχία των ηλεκτρονικών καμπανών, στο Μαλεβίζι επιβίωνε η χρήση του χειροκίνητου σήμαντρου. Παλαιότερα, τη Μεγάλη Παρασκευή, οι “επίτροποι” ή τα παιδιά του χωριού περιέτρεχαν τους μαχαλάδες κρατώντας ξύλινα σήμαντρα και χτυπώντας τα ρυθμικά. Ο ήχος αυτός, πιο ξερός και πένθιμος από την καμπάνα, “ξεσήκωνε” τα χωριά για την Αποκαθήλωση, θυμίζοντας μοναστηριακή τυπική διάταξη.
Η Ανάσταση και το έθιμο του “Φανού”
Το Μεγάλο Σάββατο είναι η ημέρα της μεγάλης προσμονής. Η “Φουρνάρα” και ο Ιούδας αποτελεί βασική προετοιμασία για τους κατοίκους στα χωριά του Μαλεβιζίου. Οι νέοι μαζεύουν από μέρες ξύλα και “αστιβίδες” (ξερούς θάμνους) έξω ή κοντά στην εκκλησία, σχηματίζοντας έναν τεράστιο σωρό, τον “Φανό”. Στην κορυφή τοποθετείται ένα ομοίωμα του Ιούδα.
Με το πρώτο χτύπημα της καμπάνας τα μεσάνυχτα, ο Φανός παραδίδεται στις φλόγες. Η νύχτα γίνεται μέρα, ενώ τα τελευταία χρόνια τα πυροτεχνήματα δίνουν το σύνθημα της νίκης της ζωής πάνω στον θάνατο. Στο Μαλεβίζι, ο ανταγωνισμός μεταξύ των γειτονιών για το ποια θα φτιάξει τον μεγαλύτερο “Φανό” , τη φωτιά του Ιούδα ήταν παραδοσιακά πολύ έντονος. Καταγράφεται επίσης πως οι νέοι “έκλεβαν” ξύλα από άλλες γειτονιές -τα λεγόμενα “κλεψίμια”- για να ενισχύσουν τη δική τους φωτιά. Υπήρχε η πεποίθηση ότι όσο πιο ψηλά φτάσουν οι φλόγες, τόσο πιο πολύ θα καθαρίσει το χωριό από το “κακό” για τον επόμενο χρόνο. Οι νέοι θεωρούσαν καμάρι να κλέψουν ξύλα ή αστιβίδες από τις αυλές των “αντίπαλων” γειτονιών ή χωριών. Το έθιμο αυτό ονομαζόταν “αρπαγή” και συχνά οδηγούσε σε μικροσυμπλοκές, οι οποίες όμως έληγαν με το “Χριστός Ανέστη”, όπου οι “κλέφτες” και οι “παθόντες” τσούγκριζαν μαζί τα αυγά τους.
Η “Βούρνα”
Σε ορισμένα χωριά του Μαλεβιζίου, υπήρχε η παράδοση της “Βούρνας” για όσους δεν συμμετείχαν ενεργά στις προετοιμασίες της εκκλησίας ή του Φανού. Οι νεότεροι “συλλάμβαναν” όσους θεωρούσαν αμελείς και τους απειλούσαν ότι θα τους ρίξουν στη βούρνα (τη γούρνα με το νερό) αν δεν πλήρωναν ένα συμβολικό ποσό. Τα χρήματα που συγκεντρώνονταν δίνονταν στην εκκλησία για τους απόρους του χωριού.
Το κάλο φαγητό και η παρέα
Το Πάσχα στο Μαλεβίζι είναι συνώνυμο του καλού φαγητού και της παρέας. Αν και το σούβλισμα έχει επικρατήσει τα τελευταία χρόνια, το παραδοσιακό πασχαλινό φαγητό στο Μαλεβίζι είναι το αρνί στον ξυλόφουρνο (οφτό) ή το αντικριστό, που αποτελεί σήμα κατατεθέν της περιοχής. Συνοδεύεται πάντα από κρασί Μαλεβιζιώτικο, τοπικά τυριά και το παραδοσιακό πιλάφι το “γαμοπίλαφο” των γιορτών.
Το βράδυ της Ανάστασης πολλές νοικοκυρές συνήθιζαν να ετοιμάζουν σούπα ως μια ήπια μετάβαση από τη νηστεία στην κρεατοφαγία που επιβάλει το Πάσχα. Ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα η μαγειρίτσα είναι ο κανόνας, σε πολλές κτηνοτροφικές οικογένειες του Μαλεβιζίου με αναφορές για την Τυλίσο και τον Κρουσώνα, το πρώτο πιάτο μετά την Ανάσταση ήταν το Τυροζούμι. Πρόκειται για έναν ζωμό από κρέας (αρνί ή κατσίκι) στον οποίο έλιωναν φρέσκια μυζήθρα ή ανθότυρο μέχρι το φαγητό να γίνει παχύρρευστο και κρεμώδες. Το παραπάνω παραδοσιακό φαγητό που πλέον έχει εκλείψει από τα Πασχαλινά τραπέζια θεωρούνταν ως η απόλυτη “ωδή” στην τοπική παραγωγή τυριού.
Η “Αγάπη”
Στο Μαλεβίζι, η Δεύτερη Ανάσταση την Κυριακή του Πάσχα, αποτελεί μια από τις πιο ζωντανές και “δυνατές” στιγμές της Ορθοδοξίας, συνδυάζοντας την κατάνυξη με την κρητική λεβεντιά. Ειδικά στα χωριά του Μαλεβιζίου, όπως στην Τύλισο, στον Κρουσώνας, στο Γάζι, στα Καλέσα, και στη Ροδιά το έθιμο έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
Το απόγευμα της Κυριακής πραγματοποιείται ο Εσπερινός της Αγάπης ή η “Αγάπη”, όπου οι πιστοί ανταλλάσσουν το φιλί της αγάπης και συγχωρούν όσους τους πίκραναν. Το Πάσχα εδώ δεν είναι απλώς μια θρησκευτική γιορτή, αλλά μια ευκαιρία επανασύνδεσης με τις ρίζες και την κοινότητα, όπου κάθε επισκέπτης γίνεται αμέσως μέρος της μεγάλης “παρέας”!
Η ΠΡΩΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΕΓΙΝΕ ΣΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΖΙΟΥ
