Μετά από 12 χρόνια παρατεταμένης ξηρασίας, οι πρόσφατες σφοδρές βροχοπτώσεις στην Κρήτη έφεραν στο φως ένα σπάνιο και εντυπωσιακό φυσικό φαινόμενο. Το ιστορικό σπήλαιο «Χώνος» (ή Νυχτεριδόσπηλιο) στον Σάρχο Μαλεβιζίου «ξύπνησε», μετατρέποντας το εσωτερικό του σε έναν ορμητικό υπόγειο ποταμό, ενώ στην γύρω περιοχή η υδροστατική πίεση μετέτρεψε αγροτικές γεωτρήσεις σε φυσικά αρτεσιανά συντριβάνια.
Γράφει η Χρυσούλα Καλλιγιαννάκη
Το Σπήλαιο Χώνος, ένα από τα μεγαλύτερα και πιο σύνθετα σπήλαια της Κρήτης βρίσκεται σε υψόμετρο 276 μέτρων, μόλις 600 μέτρα δυτικά του χωριού Σάρχος και στους πρόποδες του Ψηλορείτη.
Η είσοδός του έχει πλάτος 4,5 μέτρα και ύψος 3 μέτρα. Το συνολικό μήκος των χαρτογραφημένων διαδρομών του ξεπερνά τα 1.500 μέτρα, ενώ το βάθος του αγγίζει τα 230 μέτρα. Χαρακτηρίζεται από συνεχή κατηφορική κλίση και εναλλαγή ευρύχωρων αιθουσών και γαλαριών.
Ο λιθωματικός του διάκοσμος είναι παλιός και σε φάση αποσάθρωσης (σταλαγμίτες, σταλακτίτες, ρευματολίθοι, κοραλλοειδή). Παράλληλα, αποτελεί κρίσιμο καταφύγιο για τρία σημαντικά είδη νυχτερίδων της Κρήτης, καθώς και για εξειδικευμένη σπηλαιόβια πανίδα (τρωγλόβια έντομα).
Εκτείνεται στα 780μ. μήκος και 130μ. βάθος και ενεργεί μόνο σε εξαιρετικά σπάνιες εισροές.
Φτάνει έως τα 228μ. βάθος. Πρόκειται για το εποχικά ενεργό δίκτυο με έντονη ροή νερού, γεγονός που το καθιστά ιδιαίτερα επικίνδυνο.
Το σπήλαιο έχει αποτελέσει αντικείμενο πολυετούς μελέτης από τη σπηλαιολογική και επιστημονική κοινότητα. Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του βιολόγου και σπηλαιολόγου Καλούστ Παραγκαμιάν (διευθυντή του Ινστιτούτου Σπηλαιολογικών Ερευνών Ελλάδας – ΙΝ.ΣΠ.Ε.Ε.). Ως πρόεδρος του Τμήματος Κρήτης της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας (ΕΣΕ) κατά την περίοδο 1989–2003, ο κ. Παραγκαμιάν συντόνισε συστηματικές αποστολές χαρτογράφησης στον Σάρχο, ενώ ως βιοσπηλαιολόγος κατέγραψε τη σπηλαιόβια ζωή του (μέσω και της βάσης δεδομένων Cave Fauna of Greece) αναδεικνύοντας την περιβαλλοντική του αξία.
Ο Χώνος δεν είναι ένα απλό σπήλαιο. Σύμφωνα με το γνωστό γεωλόγο και έφορο των τμημάτων Γεωποικιλότητας & Παλαιοντολογιας Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Χαράλαμπο Φασουλά είναι ένας παλιός υπόγειος αγωγός που αποστραγγίζει τα νερά του όρους Ίδη (Ψηλορείτης) από τα χάσματα στο Κρουσανιώτικο Λιβάδι και το Βρωμονερό.
Σε περιόδους έντονων βροχοπτώσεων, τεράστιες ποσότητες νερού εισρέουν από τα κατώτερα στρώματα, πλημμυρίζοντας τους αγωγούς από κάτω προς τα πάνω. Αποτελεί έναν από τους κύριους τροφοδότες της μεγάλης πηγής του Αλμυρού Ηρακλείου, που απέχει 13,5 χλμ.
Ιστορικά, το σπήλαιο έχει ξεχειλίσει ξανά το 1975 (με παροχή 23 κ.μ./δευτερόλεπτο στην είσοδο), το 2015 (μετά από βαριές χιονοπτώσεις) και τελευταία τον Οκτώβριο του 2026.
Η ιστορική διάσωση
Ο Χώνος έγινε το επίκεντρο του πανελλήνιου ενδιαφέροντος τον Νοέμβριο του 2003, όταν 3 έμπειροι σπηλαιολόγοι παγιδεύτηκαν για 4 ημέρες στο δεύτερο, επικίνδυνο τμήμα του σπηλαίου λόγω ξαφνικής εισροής υδάτων μετά από βροχόπτωση. Η 4ήμερη επιχείρηση απεγκλωβισμού ήταν εξαιρετικά δύσκολη, με τον Καλούστ Παραγκαμιάν και τις ομάδες της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρίας να έχουν ενεργό και καθοριστικό ρόλο στον συντονισμό της διάσωσης.
Το ξύπνημα του Χώνου είναι μια αυστηρή υπενθύμιση της δύναμης της φύσης που δείχνει πως το νερό επιστρέφει πάντα στις φυσικές του διαδρομές
Χώνος, ο φυσικός αγωγός του Αλμυρού
Περιγράφοντας το φαινόμενο του Χώνου ο κ. Φασουλάς εξηγεί στη ΦΜ τη λειτουργία του νερού (κυρίως από τη βροχή και το χιόνι) που εισχωρεί στα πετρώματα (πλακόδη μάρμαρα και ασβεστόλιθους). Οι καταβόθρες απορροφούν το νερό και το μεταφέρουν στα υπόγεια σπήλαια.
Τα σπήλαια αυτά έχουν την τάση να μεταφέρουν το νερό αρχικά σε χαμηλότερο υψόμετρο και στη συνέχεια να το διοχετεύουν προς τη θάλασσα.
Το νερό που εισχωρεί στον ορεινό όγκο και στα υπόλοιπα οροπέδια (όπως το Λιβάδι του Κρουσώνα και τον Έβδομο διασχίζει τα σπήλαια και ακολουθεί μια κλίση προς τα ανατολικά, βόρεια και νότια.
«Το νερό που πηγαίνει νότια είναι αυτό το οποίο βγαίνει στις πηγές του Ζαρού και της Γέργερης. Το νερό που πηγαίνει προς τα βόρεια ένα μέρος βγαίνει μέσα στην πηγή του Αλμυρού, ένα άλλο κινείται προς τις θαλλάσσιες πηγές προς το Μπαλί και ένα άλλο προς τα ανατολικά προχωρεί προς την περιοχή του Ηρακλείου», σημειώνει ο κ. Φασουλας.
Επικεντρώνοντας στο γεωλογικό χαρακτηριστικό του Σάρχου, αναφέρει πως στην περιοχή υπάρχουν μεγάλα «ρήγματα-γκρεμοί» (από τον Κρουσώνα και ανατολικότερα) τα οποία έχουν αφενός ανεβάσει το βουνό και αφετέρου χαμηλώσει την περιοχή του Ηρακλείου πριν από πολλά (6-7 εκατομμύρια) χρόνια. Έτσι το νερό που έρχεται από τον Ψηλορείτη και προσπαθεί να κινηθεί προς το Ηράκλειο συναντάει αυτά τα ρήγματα που έχουν υποστεί ρήξη, κόβοντας τα υπόγεια σπήλαια με συνέπεια η είσοδος των σπηλαίων να εμφανίζεται στην επιφάνεια.
Ένα από αυτά τα σπήλαια είναι και αυτό του Χώνου στο Σάρχο.
Όπως λέει στη ΦΜ ο κ. Φασουλάς πρέπει να δούμε το σπήλαιο σαν ένα αγωγό που μεταφέρει νερό από το Ψηλορείτη προς τα χαμηλότερα στην περιοχή του Ηρακλείου. Ένα τμήμα του έχει κοπεί από το ρήγμα. Καθώς τα πετρώματα ανάμεσα στα ρήγματα έχουν πολύ άργιλο, εμποδίζουν την διείσδυση του νερού. Επειδή η είσοδος του σπηλαίου δεν είναι το χαμηλότερο σημείο του, όταν η ποσότητα του νερού είναι μικρή, το νερό εισέρχεται στο σπήλαιο, πλημμυρίζει τα χαμηλότερα τμήματά του και κατευθύνεται προς τον Αλμυρό ή τη θάλασσα. Όταν όμως η ποσότητα του νερού είναι τεράστια, το σπήλαιο πλημμυρίζει συνολικά, η πίεση ανεβαίνει και το νερό αναγκάζεται να ξεχυθεί από την είσοδο του Χωνού στην επιφάνεια. «Το νερό λοιπόν που έρχεται από τον Ψηλορείτη και προσπαθεί να κινηθεί προς την περιοχή του Ηρακλείου συναντάει πάνω στο ρήγμα αυτά τα πετρώματα που έχουν άργιλο, δεν μπορεί να κινηθεί και έτσι στρέφεται σε μια κατεύθυνση προς το βορρά και να καταλήξει, προς την περιοχή του Αλμυρού», προσθέτει.
Η Γη έγινε συντριβάνι!
– Το αρτεσιανό φαινόμενο –
Η πρόσφατη νεροποντή δεν «ζωντάνεψε» μόνο το σπήλαιο. Στις πλαγιές του Σάρχου, το νερό εγκλωβίστηκε ανάμεσα σε υδατοστεγή πετρώματα του καρστικού βουνού. Η υδροστατική πίεση ανέβηκε, η ισοπιεζομετρική επιφάνεια βρέθηκε πάνω από το έδαφος και το νερό εκτοξεύτηκε μέσα από την Γη πλησίον του Χώνου στο Σάρχο. Το φαινόμενο εξηγείται σύμφωνα με τον κ. Φάσουλά, σε ακραίες περιπτώσεις τεράστιου όγκου νερού, όπου η πίεση εκτοξεύει το νερό δημιουργώντας «υδροπίδακα».
Το εντυπωσιακό αυτό «αρτεσιανό φρέαρ» -που καταγράφηκε από τους κατοίκους και συγκεκριμένα τον Γιώργη Ξυλούρη προσέφερε ένα, εντυπωσιακό θέαμα με τον ορμητικό πίδακα νερού να πετάγεται από την Γη, σαν να θέλει να στείλει το μήνυμα πως το νερό της Κρήτης δεν χάνεται, αλλά «κοιμάται» στους ασβεστόλιθους μέχρι να βρει διέξοδο.
Και όπως έγραψε ο κ. Φάσουλάς στην περιοχή του Σαρχου η φύση γιόρτασε λίγο νωρίτερα (μόλις δύο ημέρες) την ημέρα της Γεωποικιλότητας!
Το καταφύγιο του αγώνα
Πέρα από τη γεωλογική και επιστημονική του αξία, ο Χώνος με τη φυσική του ομορφιά, φέρει βαριά ιστορική μνήμη. Κατά τις κρητικές επαναστάσεις εναντίον των Οθωμανών (1746–1896), χρησιμοποιήθηκε ως οχυρό και καταφύγιο.
Ιδιαίτερα στην Επανάσταση του 1866–1869, τα γυναικόπαιδα του Σάρχου βρήκαν προστασία στα σπλάχνα του. η καταγραφές αναφέρουν πως όταν οι Οθωμανοί απέτυχαν να κάψουν το σπήλαιο για να εξαναγκάσουν τους εγκλωβισμένους σε έξοδο, υποχρεώθηκαν να υπογράψουν τιμητικό πρωτόκολλο. Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε ένα σημαντικό ηθικό ευνοϊκό αντίκτυπο στον ευρύτερο Κρητικό αγώνα.
Για τους ντόπιους κατοίκους σύμφωνα με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Σάρχου, εικόνες σαν κι αυτές προκαλούν δέος και υπερηφάνεια!
Η ΠΡΩΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΖΙΟΥ
