Της Χρυσούλας Αστυρακάκη *
Αν και δεν μπόρεσα να βρίσκομαι στην Τύλισο, στην ονοματοδοσία της αίθουσας της Δημοτικής Πινακοθήκης Μαλεβιζίου «Μπότης Θαλασσινός» που αφιερώθηκε στη μνήμη της Χρύσας Βαθιανάκη, ένιωσα την ανάγκη να συμμετέχω με λίγα λόγια μνήμης για έναν άνθρωπο που άφησε το αποτύπωμά του στα παιδιά, στο σχολείο και στον πολιτισμό του τόπου μας. Για το έργο της Χρύσας Βαθιανάκη ως επιμελήτριας έχουν ήδη ειπωθεί πολλά. Εγώ θα κρατήσω τις αναμνήσεις από τη συνεργασία μας.
Τη Χρύσα τη γνώριζα πολύ πριν αναλάβει τον ρόλο της επιμελήτριας της Δημοτικής Πινακοθήκης Μαλεβιζίου «Μπότης Θαλασσινός». Τη γνώρισα μέσα στο σχολείο, μέσα από την προσπάθειά της να φέρει τα παιδιά πιο κοντά στις τέχνες, να τους ανοίξει δρόμους έκφρασης και να τους δείξει ότι η τέχνη δεν είναι κάτι μακρινό, αλλά ένα κομμάτι της ίδιας τής ζωής. Στα χρόνια της συνεργασίας μας, η Χρύσα ήταν ένας άνθρωπος που άνοιγε δρόμους προς τη γνώση, την έκφραση και την ανακάλυψη, ανοίγοντας πόρτες που έφερναν τα παιδιά και την κοινωνία πιο κοντά σε νέες εμπειρίες και ερεθίσματα.
Τον Οκτώβριο του 2018 η Χρύσα Βαθιανάκη, έχοντας πλέον αναλάβει την Πινακοθήκη ως επιμελήτρια, έδωσε το προσωπικό της στίγμα στην έκθεση «Σύμβολα και Συμβολισμοί», έχοντας την καλλιτεχνική και αισθητική ευθύνη της. Ιδιαίτερη στιγμή αποτέλεσε η επίσκεψη των μαθητών μου. Μέσα από την ξενάγησή της, τα παιδιά γνώρισαν στην τέχνη της αγιογραφίας τη δύναμη των συμβόλων και ήρθαν σε επαφή με έναν κόσμο που ίσως ήταν άγνωστος, αλλά έγινε προσιτός και ζωντανός μέσα από τη δική της προσέγγιση. Θυμάμαι τη χαρά και τον ενθουσιασμό των παιδιών όταν επισκέφθηκαν την έκθεση. Η Χρύσα δεν έκανε απλώς ξεναγήσεις. Δημιουργούσε συζητήσεις. Έδινε στα παιδιά τη δυνατότητα να ρωτήσουν, να παρατηρήσουν, να αισθανθούν και να δημιουργήσουν.
Στην έκθεση «Το Χαμόγελο της Τζοκόντα – Πέντε Αιώνες Καλλιτεχνικής Ιδιοποίησης» θυμάμαι τη ζεστασιά με την οποία μας υποδέχθηκε και την παρότρυνσή της στα παιδιά να δημιουργήσουν τη δική τους «Μόνα Λίζα», έργα που παρουσιάστηκαν στην παιδική έκθεση «Η Μόνα Λίζα στο σχολείο» στη Δημοτική Πινακοθήκη Μαλεβιζίου «Μπότης Θαλασσινός. Οι μαθητές της Γ΄ τάξης του Δημοτικού Σχολείου Τυλίσου γνώρισαν μέσα από τα έργα σύγχρονων καλλιτεχνών τη μορφή της Μόνα Λίζας σε διαφορετικές εκδοχές και συμβολισμούς ως παιδί, ως ενήλικη γυναίκα, ως ηλικιωμένη, ως διαφορετική πολιτισμική παρουσία, ως σύμβολο που αλλάζει μέσα στον χρόνο. Μέσα από αυτή τη δράση τα παιδιά δεν γνώρισαν μόνο τα έργα τέχνης, γνώρισαν την ιστορία της γυναίκας, τη δύναμη της εικόνας και τη δυνατότητα της τέχνης να συνομιλεί με την κοινωνία.
Η Χρύσα φρόντιζε πάντα να μας ενημερώνει για κάθε εκδήλωση της Πινακοθήκης, γιατί ήθελε το σχολείο και η τοπική κοινωνία να είναι κομμάτι αυτού του χώρου. Δεν ήθελε μια Πινακοθήκη κλειστή και απόμακρη. Ήθελε έναν χώρο που να αναπνέει. Έναν χώρο όπου τα παιδιά θα μπορούν να δημιουργούν, οι εκπαιδευτικοί να συνεργάζονται και οι άνθρωποι να συναντιούνται.
Ακόμη και στη δύσκολη περίοδο της πανδημίας, όταν η πολιτιστική ζωή είχε περιοριστεί σημαντικά, δεν σταμάτησε να αναζητά τρόπους ώστε η τέχνη να συνεχίσει να επικοινωνεί με τους ανθρώπους. Με ευαισθησία και δημιουργικότητα οργάνωσε την έκθεση σύγχρονης τέχνης «Υδάτινος Χώρος». Τα εγκαίνιά της έγιναν στον υπαίθριο χώρο της Πινακοθήκης στην Τύλισο.
Μέσα από το διαδίκτυο γνώρισα ακόμη ένα έργο που γεννήθηκε την περίοδο που η Χρύσα Βαθιανάκη ήταν επιμελήτρια της Πινακοθήκης: «1945: Περιήγηση στον τόπο της Μνήμης – Φωτογραφικές στιγμές του αρχείου Κ. Κουτουλάκη στη Δημοτική Πινακοθήκη Μαλεβιζίου». Ένα πρόγραμμα που συνέδεε τη φωτογραφική μνήμη της Κατοχής με τη σύγχρονη τέχνη, δίνοντας στα παιδιά τη δυνατότητα να προσεγγίσουν την ιστορία. Το πρόγραμμα αυτό αποτελεί μια σημαντική παρακαταθήκη και ένα παράδειγμα για το πώς η Πινακοθήκη μπορεί να γίνεται χώρος γνώσης, μνήμης και συνάντησης με τα παιδιά.
Ακόμη και δράσεις που ξεπερνούσαν τα όρια της Πινακοθήκης, όπως το εκπαιδευτικό πρόγραμμα γνωριμίας με τον αρχαιολογικό χώρο της Τυλίσου, το οποίο είχαμε σχεδιάσει και υλοποιήσει τέσσερις εκπαιδευτικοί του Δημοτικού Σχολείου Τυλίσου, ανέδειξαν αυτή την παιδαγωγική φιλοσοφία της. Ήταν δίπλα μας σε αυτή την προσπάθεια με τον δικό της ξεχωριστό τρόπο. Με την ευαισθησία και τη δημιουργική της ματιά βοήθησε στην επιλογή των ενδυματολογικών στοιχείων για το θεατρικό δρώμενο που παρουσιάστηκε στο θεατράκι Γαζίου. Για εκείνη η τέχνη δεν ήταν απλώς ένα αποτέλεσμα, αλλά ένας δρόμος μάθησης και έκφρασης. Προσπαθούσε να προσφέρει στα παιδιά, την ευκαιρία να μαθαίνουν όχι μόνο με το μυαλό, αλλά και με την καρδιά τους. Γιατί ένας πολιτιστικός χώρος δεν ζωντανεύει μόνο από τα έργα που φιλοξενεί. Ζωντανεύει όταν μέσα του υπάρχουν άνθρωποι, φωνές παιδιών, ερωτήσεις, εικαστικές δημιουργίες, χαμόγελα και συναισθήματα. Πίστευε ότι ένα παιδί που θα αγαπήσει την τέχνη σήμερα, θα γίνει ένας άνθρωπος πιο ευαίσθητος, πιο δημιουργικός, πιο ανοιχτός αύριο.
Όσον αφορά το έργο του Μπότη Θαλασσινού, δεν έπαψε ποτέ να αναζητά νέα στοιχεία για τη ζωή και τη δημιουργική του πορεία. Συγκέντρωνε φωτογραφίες, μαρτυρίες και κάθε πολύτιμο τεκμήριο, με την αγάπη και την αφοσίωση ανθρώπου που ήθελε να κρατήσει ζωντανή τη μνήμη και την κληρονομιά του.
Όπως είπε ο Πάμπλο Πικάσο: «Η τέχνη ξεπλένει από την ψυχή τη σκόνη της καθημερινής ζωής». Η Χρύσα προσπάθησε ακριβώς αυτό, να βοηθήσει παιδιά και μεγάλους να δουν πέρα από την καθημερινότητα, να ανακαλύψουν νέους τρόπους έκφρασης και να αισθανθούν ότι η τέχνη ανήκει σε όλους.
Η ονοματοδοσία μιας αίθουσας της Πινακοθήκης προς τιμήν της δεν είναι μόνο μια αναγνώριση του έργου της. Είναι μια υπενθύμιση ότι κάποιοι άνθρωποι δεν αφήνουν πίσω τους μόνο έργο, αλλά κυρίως ίχνη στις ψυχές εκείνων που άγγιξαν.
Η Χρύσα Βαθιανάκη άφησε πίσω της έναν χώρο με περισσότερη ψυχή, παιδιά με περισσότερα ερεθίσματα, εκπαιδευτικούς με όμορφες συνεργασίες και μια κοινωνία που γνώρισε ότι η τέχνη μπορεί να ενώσει.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη της. Η τέχνη δεν είναι μόνο αυτό που βλέπουμε. Είναι αυτό που μας κάνει καλύτερους ανθρώπους.
*Συνταξιούχος εκπαιδευτικός
* Οι φωτογραφίες είναι από το αρχείο της κας Αστυρακάκη από εκπαιδευτικό πρόγραμμα που υλοποιήθηκε στο οποίο συμμετείχε το δημοτικό σχολείο Τυλίσου
