Έγινε γιατρός για να αντιμετωπίσει την αδικία, ο νευροχειρουργός Αντώνης Βάκης
Της Κορίνας Καφετζοπούλου
Διευθυντής της Νευροχειρουργικής Κλινικής του ΠΑΓΝΗ και αναπληρωτής καθηγητής Νευροχειρουργικής και Νευροανατομίας, ο κ. Αντώνης Βάκης, άρχιζε να προσεγγίζει το νου μέσα από τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία. Χωρίς να το γνωρίζει μέχρι τότε, υποσυνείδητα ίσως, είχε ταχθεί με τον Πλάτωνα και τον Ιπποκράτη, που θεωρούσαν το μυαλό το κυριότερο όργανο του ανθρώπου και όχι την καρδιά, όπως όριζε ο Αριστοτέλης. Εκεί είναι κρυμμένα τα μυστικά και τα συναισθήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, μάλλον και του σύμπαντος.
Η ιδέα της νόσου στον πυρήνα της ανθρώπινης υπόστασης τού ήταν απεχθής. Γι’ αυτό έγινε νευροχειρουργός, για να αντιμετωπίσει τη φυσική αδικία. Δεν το πέτυχε σε όλες τις περιπτώσεις.
Άλλωστε οι γιατροί είναι άνθρωποι και όχι μικροί θεοί.
Ο κ. Βάκης υποκλίνεται μπροστά στην ανθρώπινη θέληση για ζωή, όταν όλα τα στατιστικά δεδομένα είναι εναντίον του ασθενούς. Λυπάται βαθύτατα την ώρα που αναγκάζεται να διαψεύσει την ελπίδα, όταν του λένε «γιατρέ, είναι καλός άνθρωπος, σώστε τον» και αυτός δεν μπορεί. Όμως ποτέ δεν παραδίδει τα όπλα. Στη ζωή του πορεύεται με τη ρήση του Καζαντζάκη:
«Μη ρωτάς αν θα νικήσεις ή θα νικηθείς, απλώς πολέμα!». Αυτό προσπαθεί να μάθει και στους φοιτητές του.
Ο κ. Βάκης σε μια συνέντευξη ψυχής μίλησε για την επιστήμη του, για τους ανθρώπους και φυσικά για το νησί που το έκανε σπίτι του.
–Αθήνα- Ρόδος- Κρήτη. Τι σημαίνει αυτή η διαδρομή για τη ζωή σας ;
“Η Αθήνα είναι η πόλη που γεννήθηκα, μεγάλωσα και σπούδασα μέχρι το πτυχίο Ιατρικής και την λήψη ειδικότητας της Νευροχειρουργικής. Μεσολάβησαν και 4 χρόνια σπουδών στις Νευροεπιστήμες στην Γερμανία και η απόκτηση του διδακτορικού μου διπλώματος από τα Πανεπιστήμια της Αθήνας και του Μονάχου. Από κει και πέρα ακολούθησαν 2 χρόνια όπου ως ιδιώτης Νευροχειρουργός ασκούσα την ειδικότητα μου στην Αθήνα και διατηρούσα Ιατρεία στην Αθήνα και στην Μυτιλήνη, διότι τότε αυτά τα νησιά δεν είχαν Νευροχειρουργό και οι ανάγκες ήταν μεγάλες. Στην Ρόδο είχα εκπληρώσει νωρίτερα και την υπηρεσία υπαίθρου. Από την Ρόδο επίσης κατάγεται και η σύζυγός μου.
Στην Κρήτη ήρθα το 1998, σε μια εποχή όπου οι Νευροχειρουργοί ήταν λιγοστοί και το έργο τους δύσκολο. Η Κρήτη είναι ένα πολύ μεγάλο νησί με μεγάλο πληθυσμό και θεωρώ ότι πρέπει να παρέχονται πλήρεις και ολοκληρωμένες Ιατρικές υπηρεσίες τόσο γενικές όσο και εξειδικευμένες, όπως οι νευροχειρουργικές. Οι διακομιδές σε κέντρα της Αθήνας είναι επικίνδυνες για τους ασθενείς από πολλές απόψεις. Επίσης η παρουσία του Πανεπιστημίου και του ΙΤΕ καθιστούν δυνατή και την έρευνα και την διδασκαλία και την περαιτέρω εξέλιξη της Επιστήμης”.
-Γιατί επιλέξατε να μείνετε στο νησί; Φαντάζομαι ότι στη διάρκεια της σπουδαίας καριέρας σας, θα σας έχουν γίνει σημαντικές προτάσεις;
«Έχω κλείσει ήδη 20 χρόνια παραμονής με σύντομα διαστήματα απουσίας για μετεκπαιδεύσεις σε άλλες χώρες. Προτάσεις, ναι μου έχουν γίνει, κυρίως από άλλες χώρες και από τον ιδιωτικό τομέα.
Ο λόγος που δεν έφυγα; Μα οι άνθρωποι, οι υπέροχοι αυτοί άνθρωποι που με αγκάλιασαν με τόση αγάπη κι εμπιστοσύνη και πραγματικά τους ευχαριστώ! Η Κρήτη έχει έναν πολύ ισχυρό πολιτισμό που η αρχή του χάνεται στα βάθη της Ιστορίας, άντεξε σε αναρίθμητους κατακτητές που άλλους τους έδιωξε και άλλους τους ενσωμάτωσε και συνεχίζει δυναμικά μέχρι σήμερα σαν ζώσα παράδοση, παράγοντας σε όλους τους τομείς του πολιτισμού. Αξίζει, λοιπόν, τον κόπο να αφήσει όποιος μπορεί το λιθαράκι του.
Ο δεύτερος λόγος είναι οι καταπληκτικοί συνεργάτες μου. Θεωρώ ότι έχουμε ακόμα πολλή δουλειά να κάνουμε, για να φτάσουμε εκεί που οραματιστήκαμε.
Ο τρίτος λόγος; Οι νεότεροι συνεργάτες μου, οι φοιτητές της Ιατρικής δηλαδή. Έχουμε ξεκινήσει στο χώρο της Νευροανατομίας και της Νευροχειρουργικής μια σχετικά πρόσφατη δραστηριότητα που επικεντρώνεται στη λειτουργία της εθελοντικής ομάδας. Η ομάδα σαν συλλογικός νους δε στοχεύει στην ιεράρχηση, αξιολόγηση, βαθμολόγηση των φοιτητών, αλλά στην παροχή της ευκαιρίας να αναπτύξει και να εκφράσει ο καθένας τις ιδιαίτερες ικανότητες που διαθέτει με στόχο την παραγωγή εκπαιδευτικού αλλά και ερευνητικού έργου. Έτσι σήμερα διαθέτουμε μια ομάδα 70 περίπου φοιτητών που συμμετέχουν στη διδασκαλία, “κοσκινίζουν” τα ιατρικά δεδομένα της Κλινικής και της βιβλιογραφίας, προτείνουν νέες πρωτότυπες ιδέες, γράφουν εργασίες, παρουσιάζουν ανακοινώσεις σε συνέδρια, βραβεύονται. Οι διδάσκοντες δεν πρέπει να είναι τα “αφεντικά” της γνώσης αλλά οδηγοί και συμπαραστάτες στο μακρύ δρόμο της κατάκτησής της.
Ο τέταρτος λόγος! (αστεία το λέω) Μπορεί σαν δυνητικός απόγονος του Θησέα να αισθάνομαι και λίγες τύψεις για την αρπαγή της Αριάδνης και την εν συνεχεία εγκατάλειψή της».
– Τι σημαίνει η Ιατρική για εσάς και γιατί ακολουθήσατε τη Νευροχειρουργική;
«Η Ιατρική δεν είναι μια δουλειά. Είναι τρόπος ζωής. Σκληρής ίσως για το γιατρό, σκληρότερης για τους ανθρώπους που τον περιβάλλουν. Δεν είσαι ποτέ το καλύτερο παιδί, γιατί, όταν πρέπει να φροντίσεις τους γονείς σου, το κάνεις πλημμελώς πιστεύω, γιατί πάντα έχεις κάτι άλλο να κάνεις. Δεν είσαι ο καλύτερος σύντροφος, ούτε ο καλύτερος γονιός, για τους ίδιους λόγους. Διότι η τέχνη μακρά, ο βίος βραχύς και ξέρεις ότι δεν προλαβαίνεις. Αλλά τι να κάνουμε, έτσι είναι οι μεγάλες Αγάπες. Σε κατακυριεύουν… Το σημαντικότερο είναι να έχεις την κατανόηση των ανθρώπων που βρίσκονται γύρω σου. Και αυτή ευτυχώς την είχα.
Τη Νευροχειρουργική την ακολούθησα, γιατί πάντα με ενδιέφεραν οι νευροεπιστήμες. Η λειτουργία του εγκεφάλου δηλαδή. Σαν παιδί και έφηβος προσέγγιζα το ζήτημα του νου, της σκέψης, της αντίληψης, των συναισθημάτων περισσότερο μέσα από τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία. Μετά ανακάλυψα ότι υπάρχει και η βιολογική βάση. Περιπλανήθηκα και στο χώρο της Ψυχιατρικής και της Νευροχημείας. Ως γιατρός ανακάλυψα, στην πράξη, ότι η Επεμβατική Ιατρική μάλλον μου ταίριαζε περισσότερο. Η κοντινότερη διασταύρωση, λοιπόν, Επεμβατικής Ιατρικής και Νευροεπιστημών ήταν η Νευροχειρουργική. Η ιδέα της νόσου μού ήταν πάντα απεχθής. Το ένιωθα κάπως σαν ένα είδος φυσικής αδικίας, χειρότερης και από την κοινωνική αδικία, την οποία επίσης απεχθανόμουν. Έτσι λοιπόν έγινα γιατρός. Η ιδέα της νόσου στον πυρήνα της ανθρώπινης υπόστασης που βρίσκεται στον εγκέφαλο μού ήταν ακόμα απεχθέστερη. Γι’ αυτό έγινα νευροχειρουργός.
Η Ιατρική είναι ουσιαστικά Ανθρωπιστική και Ανθρωποκεντρική Επιστήμη. Αντιμετωπίζει τη φυσική αδικία που εκφράζεται με τη νόσο και περιορίζει την κοινωνική αδικία, γιατί θεραπεύει όλους τους ανθρώπους με τον ίδιο τρόπο».
Πώς νιώθετε όταν βλέπετε τον ανθρώπινο εγκέφαλο; Θεωρείτε ότι τα ξέρουμε όλα για αυτόν; Αποτελεί για εσάς ακόμα μυστήριο;
«Όσες φορές και να δεις τον ανθρώπινο εγκέφαλο δεν μπορεί να μη νιώθεις κάποιο δέος. Αυτή η σχεδόν ομοιόμορφη ζελατινώδης, λευκωπή ή γκριζωπή ουσία που βλέπεις ξέρεις ότι κρύβει όλο το σύμπαν ή τουλάχιστον την εικόνα του. Τα κυτταράκια που αγγίζεις έχουν μέσα τους γραμμένα τις αγάπες και τις λύπες και τα όνειρα ενός ανθρώπου καθώς και τις ικανότητές του να αισθάνεται, να κινείται, να βλέπει και να ακούει, να χαίρεται και να λυπάται. Και δεν τα αγγίζεις με το λόγο αλλά με το ψυχρό άκρο του εργαλείου σου. Εντάξει, ξέρεις ότι το κάνεις για να τον βοηθήσεις, για να τον θεραπεύσεις και γι’ αυτό αντέχεις να το κάνεις και να σηκώσεις το ηθικό βάρος της γνώσης ότι “παραβιάζεις” την ψυχή του.
Όσο για το τι ξέρουμε για τον εγκέφαλο; Η Mακροσκοπική Ανατομία του είναι καλά καταγεγραμμένη και έτσι μπορούμε να πραγματοποιούμε χειρουργικές επεμβάσεις με ακρίβεια και ασφάλεια. Στη Mικροσκοπική Ανατομία επίσης έχουμε σημειώσει αρκετή πρόοδο, δεν είναι, όμως, όλα πλήρως χαρτογραφημένα ακόμα, κυρίως όσον αφορά κάποιες συνδέσεις περιοχών του εγκεφάλου. Εκεί που έχουμε ακόμα πολύ δρόμο είναι στην κατανόηση των λειτουργιών του εγκεφάλου. Ξέρουμε αρκετά πράγματα για το πώς λειτουργούν οι αισθήσεις, η κίνηση, η γενική αισθητικότητα, αλλά ξέρουμε πολύ λιγότερα για το πώς λειτουργούν οι λεγόμενες ανώτερες διανοητικές λειτουργίες, όπως η μνήμη, η σκέψη, η αντίληψη, τα ανώτερα συναισθήματα κ.λπ.. Εδώ στην έρευνα εμπλέκονται και άλλες επιστήμες όπως η Φυσική, η Κβαντομηχανική, η Επιστήμη των Υπολογιστών, αλλά και η Φιλοσοφία».
– Πριν δυο χρόνια πραγματοποιήσατε εγχείρηση αφαίρεσης όγκου εγκεφάλου από τον αριστερό κροταφικό λοβό με την 30χρονη ασθενή να είναι ξύπνια. Έγιναν και άλλες αντίστοιχες επεμβάσεις;
“Από τότε έχουν γίνει τουλάχιστον 10 παρόμοιες επεμβάσεις και θα είχαν γίνει περισσότερες, επεκτείνοντας τις ενδείξεις εάν είχαμε κάποιον επιπλέον εξοπλισμό τον οποίο όμως πιστεύω ότι θα έχουμε σύντομα. Αυτό είναι ένα σημαντικό βήμα και για το Νοσοκομείο διότι αυτές οι επεμβάσεις γίνονται σε πολύ λίγα Νοσοκομεία”.
-Επίσης αντιμετωπίσατε χειρουργικά τη νόσο του Πάρκινσον με εμφύτευση καλωδίων ; Γίνονται συχνά τέτοιες εγχειρήσεις στο ΠΑΓΝΗ;
“Γίνονται περίπου 10-12 τον χρόνο”.
– Είναι κάτι που θέλετε να εγχειρήσετε και δεν το έχετε κάνει ακόμα;
«Βεβαίως. Για παράδειγμα κάποιες περιπτώσεις ασθενών με επιληψία, πράγμα το οποίο γίνεται ήδη σε κάποιες περιπτώσεις, θα μπορούσε όμως να επεκταθεί με την ανάπτυξη ιδιαίτερου επιληπτολογικού και νευροφυσιολογικού τμήματος. Επίσης με ενδιαφέρει και ο Τομέας της Εμφύτευσης Τεχνητών Αισθητήρων για αποκατάσταση χαμένων αισθητηριακών λειτουργιών, όπως για παράδειγμα η όραση. Αυτό απαιτεί, όμως, έρευνα και πολλά χρήματα».
Ποια είναι τα όνειρά σας;
«Το άμεσο προσωπικό μου όνειρο μου είναι να μπορέσουμε σε σύντομο χρονικό διάστημα να βάλουμε το λιθαράκι μας για να γίνουν η Κλινική, το Νοσοκομείο και το Πανεπιστήμιό μας ακόμα καλύτερα, αντάξια του λαού που υπηρετούν και της χώρας μας που κάποτε γέννησε και την Επιστήμη και την Ιατρική και τον Ανθρωπισμό και που οφείλει να τα ξαναγεννήσει. Το γενικότερο όνειρό μου είναι να νικήσουν τα παιδιά μας την επελαύνουσα βαρβαρότητα και τους νεκραναστηθέντες νόμους της ζούγκλας όπως λέγονται και να ζήσουν σε έναν καλύτερο και δικαιότερο κόσμο. Για να μιλήσω λίγο ως νευροχειρουργός, ελπίζω ότι ο νεότερος εξελικτικά ανθρώπινος εγκέφαλος, αυτός που περιλαμβάνει εκείνους τους νευρώνες που μας επιτρέπουν ν’ αγαπούμε και να συμπάσχουμε να επικρατήσει στον παλαιότερο εξελικτικά εγκέφαλο των ερπετών, εκεί που κατοικούν τα κύτταρα της βίας, του ανταγωνισμού και της εγωπάθειας».
Η θέση του για το φακελάκι
Πολλοί ασθενείς, εκτός από τις ιατρικές σας ικανότητες, παινεύουν και το ήθος σας, λέγοντας και δημοσίως ότι δε δέχεστε ανταλλάγματα;
«Στο προσωπικό επίπεδο ίσως αυτό να είναι περισσότερο θέμα Αισθητικής, παρά Ηθικής. Το κάλλος λέει ο Ελύτης δεν πρέπει να παραδίδεται «στις μύγες της αγοράς». Έτσι και η κορυφαία ανθρωπιστική πράξη, λοιπόν, που είναι η Θεραπεία και η Ίαση δεν πρέπει να παραδίδονται σε αγοραίους νόμους, ούτε σε προσωπικό, ούτε σε δημόσιο επίπεδο».
Γιατί, όμως, φτάσαμε το αυτονόητο να το θεωρούμε σπάνιο; Τι άλλαξε στην πορεία στη σχέση ιατρού και ασθενή;
«Δε νομίζω ότι είναι και τόσο σπάνιο το φαινόμενο της μη απαίτησης αμοιβής και νομίζω ότι τείνει τα τελευταία χρόνια να γίνεται λιγότερο σπάνιο. Δεν ισχυρίζομαι, βέβαια, ότι μπορώ να έχω πλήρη εικόνα της κατάστασης. Πιστεύω, όμως, ότι το φαινόμενο αυτό θα εξαλειφθεί πλήρως, όταν το Δημόσιο Σύστημα Υγείας γίνει καλύτερο, αποτελεσματικότερο και παραγωγικότερο. Νομίζετε ότι οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι γιατροί είναι ηθικότεροι από τους Έλληνες ή ότι δε ζητούν πρόσθετες αμοιβές, επειδή αμείβονται καλύτερα; Απλά στην Ελλάδα ο ασθενής νιώθει ότι, για να εξυπηρετηθεί, χρειάζεται κάποια υπέρβαση από τη μεριά του γιατρού, για να ξεπεραστούν οι πολλαπλές δυσλειτουργίες του συστήματος. Αυτό δημιουργεί το ψυχολογικό υπόβαθρο και για το γιατρό να απαιτήσει χρήματα και για τον ασθενή να αισθανθεί υποχρεωμένος να τα δώσει».
