Υπάρχουν στιγμές που ο χρόνος μοιάζει να σταματά και το παρελθόν εισβάλλει ορμητικά στο παρόν, θυμίζοντάς μας πως οι ρίζες αυτού του τόπου είναι ποτισμένες με αγώνες που ξεπερνούν τα όρια της ανθρώπινης αντοχής.
Της Χρυσούλας Καλλιγιαννάκη
Μια τέτοια στιγμή βιώσαν την περασμένη Παρασκευή στη Μονή Μαλεβιζίου, όσοι έδωσαν το παρών στην εκδήλωση-παρουσίασης της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης του 1866-1869 στην αίθουσα του δραστήριου Πολιτιστικού Συλλόγου που είχε την ευθύνη της διοργάνωσης.
Η εκδήλωση δεν ήταν απλώς μια τυπική τελετή, αλλά μια ουσιαστική αναδρομή στις ένδοξες σελίδες της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης του 1866-1869, αναδεικνύοντας τον διαχρονικό πόθο των Κρητών για ελευθερία.
Η Φωνή Μαλεβιζίου δεν επιχειρεί σήμερα μια βαθύτερη ανατομή στα όσα ακούστηκαν και συζητήθηκαν, με αφορμή το σεμινάριο του συνταξιούχου φιλολόγου από την Μονή, Γιώργου Σκραφνάκη. Απλώς προσπαθεί να αναδείξει τη σημασία εκείνης της περιόδου που δικαίως ονομάστηκε το «Δεύτερο ’21» του Ελληνισμού.
Το Μαλεβίζι, κέντρο επαναστατικού αναβρασμού
Η εκδήλωση ξεκίνησε με μια καθηλωτική περιγραφή της κατάστασης στην επαρχία Μαλεβιζίου κατά την άνοιξη του 1866. Όπως αναδείχθηκε από την παρουσίαση, το Μαλεβίζι δεν ήταν απλός θεατής των εξελίξεων, αλλά η «καρδιά» που έδινε παλμό στην εξέγερση στην κεντρική Κρήτη. Από τον Μάιο του 1866, η περιοχή βρισκόταν σε διαρκή αναβρασμό. Η συγκέντρωση στον Άγιο Μύρωνα, όπου οι κάτοικοι εγκατέλειψαν τις αγροτικές τους εργασίες για να πιάσουν το καριοφίλι, περιγράφηκε ως μια σκηνή βγαλμένη από αρχαία τραγωδία και ηρωικό έπος ταυτόχρονα. Η «κολόνα» του Μαλεβιζίου, υπό την αρχηγία του θρυλικού Μιχάλη Κόρακα, αποτέλεσε το φόβητρο των οθωμανικών δυνάμεων, αποδεικνύοντας πως η οργάνωση των Κρητών, παρά τις ελλείψεις, ήταν υποδειγματική.
Η Ιερή Στιγμή: «Λάβε την Σημαίαν Ταύτην»
Μια από τις πιο συγκινητικές αναφορές της βραδιάς ήταν η αναπαράσταση της ύψωσης της επαναστατικής σημαίας. Στον Άγιο Μύρωνα, μέσα σε ένα κλίμα που θύμιζε «λαμπράν πανήγυριν». Ο ηγούμενος Μελέτιος Καλησπεράκης δεν ευλόγησε απλώς ένα σύμβολο. Το παρέδωσε -όπως και τη μοίρα του τόπου- στα χέρια των οπλαρχηγών.
Η φράση του προς τον Παύλο Ντεντιδάκη, «Λάβε την σημαίαν ταύτην… ίνα εξέλθη νικήτρια και τροπαιούχος», αντήχησε στον χώρο της Μονής Μαλεβιζίου την Παρασκευή, μέσα από τις ιστορικές καταγραφές που παρουσίασε κύριος Γιώργος Σκραφνάκης.
Ήταν η στιγμή που το παλιό σύνθημα «Ελευθερία ή Θάνατος» έδωσε τη θέση του στο ακόμα πιο συγκεκριμένο και πολιτικό σύνθημα της Κρήτης «Ένωσις ή Θάνατος», σηματοδοτώντας την αμετάκλητη απόφαση για ένωση με την ελεύθερη Ελλάδα.
Η Κρητική ελευθερία
Κατά τη διάρκεια της παρουσίασης, έγινε ιδιαίτερη μνεία στα λόγια του Παντελή Πρεβελάκη από την «Παντέρμη Κρήτη». Για τον Κρητικό, η ελευθερία δεν ήταν ποτέ μια «κούφια λέξη» ή μια αφηρημένη έννοια των σαλονιών. Ήταν μια βιωματική ανάγκη.
Όπως τονίστηκε, η επανάσταση του 1866 δεν ξέσπασε μόνο λόγω της καταπίεσης και των φόρων, αλλά ως μια ηθική απαίτηση για εθνική αποκατάσταση. Οι Κρήτες του 1866 γνώριζαν ότι ο δρόμος θα ήταν δύσβατος. Η έλλειψη Γενικού Αρχηγού και οι εσωτερικές έριδες ήταν υπαρκτά προβλήματα, όμως η κοινή πίστη στον σκοπό κατάφερε να υπερβεί τα ανθρώπινα εμπόδια.
Κληρονομιά μας η ιστορική μνήμη
Ο κ. Γιώργος Σκραφνάκης επεσήμανε πως η μνήμη της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης δεν πρέπει να περιορίζεται σε επετειακούς πανηγυρισμούς. Η Μονή Μαλεβιζίου, ως χώρος πνευματικότητας και ιστορικής συνέχειας, σίγουρα αποτέλεσε το ιδανικό σκηνικό για να αναλογιστούμε τις ευθύνες μας σήμερα.
Ο σπουδαίος αυτός κύκλος των σεμιναρίων που ξεκίνησε ο φιλόλογος Γιώργος Σκραφνάκης δεν σταματά εδώ. Ήδη έχουν προγραμματιστεί άλλες τέσσερις εκδηλώσεις οι οποίες θα καταλήξουν στην παρουσίαση των ιστορικών γεγονότων που οδήγησαν στην πολυπόθητή ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
Στη Μονή Μαλεβιζίου ο Μάϊος θα είναι ένας μήνας γεμάτος ιστορία, καθώς την Παρασκευή 8 Μαΐου ακολουθεί η επόμενη εκδήλωση με θέμα «Η Επανάσταση του 1866-1869 (Β’ μέρος) & Καπετάν Μιχάλης Κόρακας». Στις 15 Μαΐου θα παρουσιαστεί «Το τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας (1869-1898)», στις 22 Μαΐου «Οι τρεις μεγάλες σφαγές του Μεγάλου Κάστρου» και στις 29 Μαΐου ο κύκλος των σεμιναρίων θα ολοκληρωθεί με την παρουσίαση για την «Αυτονομία και την Ένωση με την Ελλάδα (1898-1913)».
Το «Δεύτερο ’21» πέτυχε κάτι μοναδικό όπως σωστά ανέδειξε ο καθηγητής. Σφυρηλάτησε μια ενιαία εθνική συνείδηση που τίποτα δεν μπόρεσε να κλονίσει στα χρόνια που ακολούθησαν. Η επανάσταση μπορεί να έληξε το 1869 χωρίς την επίσημη Ένωση, αλλά το νερό είχε μπει στο αυλάκι. Ο Σουλτάνος είχε ηττηθεί ηθικά, και η Κρήτη είχε αποδείξει πως η παραμονή της υπό οθωμανικό ζυγό ήταν πλέον ζήτημα χρόνου να τερματιστεί.
Το Αρκάδι ως παγκόσμιο σύμβολο
Φυσικά, το κέντρο βάρους της ιστορικής αναδρομής δεν θα μπορούσε να είναι άλλο από το Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου τον Νοέμβριο του 1866. Η θυσία του ηγούμενου Γαβριήλ και του Κωστή Γιαμπουδάκη αναλύθηκε όχι μόνο ως μια πολεμική πράξη, αλλά ως μια στρατηγική ηθικής νίκης.
Η ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης ήταν η στιγμή που το Κρητικό ζήτημα διεθνοποιήθηκε. Οι ευρωπαϊκοί λαοί της Ευρώπη, που μέχρι τότε τηρούσαν στάση αναμονής, συγκλονίστηκαν. Φιλελληνικά κομιτάτα άρχισαν να ξεπηδούν από το Παρίσι μέχρι τη Νέα Υόρκη, και η θυσία των «τρελών» της Κρήτης έγινε το σύμβολο του αγώνα του αδύνατου εναντίον του ισχυρού.
Μια από τις πιο δυνατές στιγμές της εκδήλωσης ήταν η αναφορά στην τραγωδία των γυναικόπαιδων και των αμάχων. Η παρουσίαση του Φιλολόγου Γιωργου Σκραφνάκη δεν ωραιοποίησε την κατάσταση. Μίλησε για τις οικογένειες που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους, κυνηγημένες από το μένος των άτακτων Τουρκοκρητών, των λεγόμενων «μπουρμάδων».
Οι περιγραφές για τις σφαγές γερόντων, τους βιασμούς και τις αιχμαλωσίες συγκλονίζουν. Οι πρόσφυγες του 1866, που κατέφευγαν στα σπήλαια της κεντρικής Κρήτης ή αναζητούσαν απεγνωσμένα ένα πλοίο στα παράλια των Σφακίων και του Μαλεβιζίου, υπενθύμισαν σε όλους μας το βαρύ τίμημα της ελευθερίας. Η πείνα, οι αρρώστιες και η έκθεση στο κρύο ήταν ο καθημερινός εχθρός, εξίσου αμείλικτος με τις σφαίρες.
Στην εκδήλωση της Μονής Μαλεβιζίου που βασίστηκε σε ιστορικά στοιχεία από την παρουσίαση «Η Μεγάλη Κρητική Επανάσταση (1866-1869)», πολύ σωστά ειπώθηκε, πως η ιστορία δεν είναι γραμμένη σε βιβλία που σκονίζονται στα ράφια, αλλά στις καρδιές των ανθρώπων που αρνούνται να σκύψουν το κεφάλι.
Η Θυσία στους Κουμπέδες:
«Μπέτη με μπέτη» με τον θάνατο
Στις 8 Σεπτεμβρίου 1866, η γη του Μαλεβιζίου βάφτηκε με το αίμα ηρώων σε μια από τις πιο συγκλονιστικές αναμετρήσεις της Μεγάλης Επανάστασης. Στη θέση Σερβιλή και στον Αλμυρό, 1.000 περίπου Κρητικοί υπό τον Γενικό Αρχηγό Μιχάλη Κόρακα και τον Π. Ντεντιδάκη, βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια υπέρτερη δύναμη 2.500 Τούρκων.
Η μάχη δεν άργησε να μετατραπεί σε μια επική συμπλοκή σώμα με σώμα. Ήταν η στιγμή που η λαϊκή μούσα απαθανάτισε την ανδρεία των αγωνιστών, θυμίζοντάς το «μπέτη με μπέτη πολεμούν εδώ στο Μαλεβίζι», όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Σκραφνάκης στην εκδήλωση της Μονής.
Στο πεδίο της τιμής, η θυσία απέκτησε πρόσωπο στο όνομα του Ευμένιου Βουρεξάκη. Ο «αγγελοπρόσωπος» αρχιδιάκονος της Μητρόπολης, ο Διάκος της Κρήτης, έπεσε μαχόμενος ηρωικά απέναντι σε 40 εχθρούς, ενώ ο ηγούμενος της Μονής Αγίου Παντελεήμονος, Νεόφυτος Πεδιώτης, τραυματίστηκε βαριά.
Η νίκη εκείνης της ημέρας είχε βαρύ τίμημα. 30 Κρητικοί έπεσαν. Όμως ο ηρωισμός τους στους Κουμπέδες παρέμεινε αιώνιο σύμβολο της κρητικής παλικαριάς που δεν λυγίζει μπροστά στον αριθμητικό όγκο του κατακτητή, αλλά ορθώνει το στήθος της «Μπέτη» για την ελευθερία.
Η εκδήλωση της περασμένης Παρασκευής ήταν μια ανάσα ιστορίας. Η ιστορία που ζωντάνεψε στη Μονή Μαλεβιζίου, και η αίσθηση που κυριαρχούσε ήταν πως οι ήρωες του 1866 -από τον επώνυμο οπλαρχηγό μέχρι τον ανώνυμο χωρικό του Μαλεβιζίου- συνεχίζουν να μας κοιτούν, ζητώντας μας να μην ξεχνάμε.
Εμείς, ως συνεχιστές αυτής της βαριάς κληρονομιάς, οφείλουμε να κρατάμε το πνεύμα του Αρκαδίου και του Αγίου Μύρωνα και των Κουμπέδων ζωντανό!
Η ΠΡΩΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΕΓΙΝΕ ΣΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΖΙΟΥ
