Οι Πανελλαδικές εξετάσεις αποτελούν μία από τις πιο απαιτητικές και αγχωτικές περιόδους στη ζωή ενός εφήβου. Για πολλά παιδιά, οι εξετάσεις αυτές συνδέονται με όνειρα, προσδοκίες, προσωπικούς στόχους αλλά και με την αγωνία της επιτυχίας ή της αποτυχίας. Παράλληλα, όμως, αποτελούν μια δύσκολη περίοδο και για τους γονείς, οι οποίοι συχνά βιώνουν το δικό τους άγχος και, χωρίς να το καταλαβαίνουν, το μεταφέρουν στα παιδιά τους.
Το άγχος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το σώμα και το μυαλό μας απέναντι σε μια απαιτητική, απειλητική ή έντονα συγκινησιακή κατάσταση. Σε φυσιολογικά επίπεδα, το άγχος δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Αντίθετα, λειτουργεί προστατευτικά και κινητοποιεί το άτομο να οργανωθεί, να προσπαθήσει περισσότερο και να ανταποκριθεί καλύτερα στις απαιτήσεις μιας δύσκολης δοκιμασίας. Ένα μέτριο επίπεδο άγχους μπορεί να βοηθήσει τον μαθητή να συγκεντρωθεί, να οργανώσει σωστά τον χρόνο του και να αυξήσει την απόδοσή του.
Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν το άγχος ξεπερνά τα όρια που μπορεί να διαχειριστεί ο μαθητής. Τότε, αντί να λειτουργεί υποστηρικτικά, γίνεται παράγοντας πίεσης και δυσλειτουργίας. Ο μαθητής μπορεί να αισθανθεί ότι χάνει τον έλεγχο, να ακινητοποιείται ψυχολογικά, να εγκαταλείπει την προσπάθεια ή να πιστεύει ότι θα αποτύχει πριν ακόμη δοκιμαστεί. Το αυξημένο άγχος συχνά περιορίζει τις πραγματικές δυνατότητες του παιδιού και μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερη απόδοση την κρίσιμη στιγμή των εξετάσεων.
Σημαντικό ρόλο στην ένταση του άγχους παίζουν τόσο οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες όσο και τα προσωπικά χαρακτηριστικά κάθε μαθητή. Η ψυχολογική πίεση, ο φόβος απογοήτευσης των γονιών, η αγωνία ότι δεν θα ανταποκριθεί στις προσδοκίες των άλλων, αλλά και η ανεπαρκής υποστήριξη από το οικογενειακό περιβάλλον μπορούν να επιβαρύνουν ιδιαίτερα έναν έφηβο. Παράλληλα, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η μειωμένη αυτοπεποίθηση ή ακόμη και η αίσθηση ανεπαρκούς προετοιμασίας ενισχύουν ακόμη περισσότερο το άγχος.
Για τα περισσότερα παιδιά, οι Πανελλαδικές συνδέονται με την ιδέα της επιτυχίας και μιας καλύτερης επαγγελματικής και κοινωνικής προοπτικής. Αντίθετα, η αποτυχία συχνά βιώνεται ως ματαίωση ή απώλεια ευκαιριών. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, οι μαθητές καλούνται να διαχειριστούν αυξημένες υποχρεώσεις, περιορισμένο ελεύθερο χρόνο και παράλληλα τις ψυχολογικές και συναισθηματικές μεταβολές της εφηβείας. Όλα αυτά δημιουργούν ένα περιβάλλον ιδιαίτερα επιβαρυντικό για την ψυχική τους ισορροπία.
Τα συμπτώματα του άγχους μπορεί να είναι ψυχικά, συναισθηματικά αλλά και σωματικά. Πολλά παιδιά εμφανίζουν δυσκολία συγκέντρωσης, ευερεθιστότητα, συνεχή ανησυχία ακόμη και για μικρά ζητήματα ή έντονη ψυχική κόπωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η πίεση οδηγεί ακόμη και σε πλήρη απόσυρση ή παραίτηση από την προσπάθεια. Παράλληλα, δεν είναι σπάνια τα ψυχοσωματικά συμπτώματα, όπως προβλήματα ύπνου, ταχυκαρδίες, εφίδρωση, τρέμουλο, κοιλόπονοι, δυσκολίες στην αναπνοή ή προβλήματα διατροφής.
Ο ρόλος των γονιών σε αυτή τη φάση είναι ιδιαίτερα σημαντικός. Τα παιδιά έχουν ανάγκη από στήριξη, ηρεμία και αποδοχή και όχι από επιπλέον πίεση. Ένα σταθερό πρόγραμμα, χωρίς υπερβολικές απαιτήσεις, η αποφυγή συνεχούς κριτικής για τον τρόπο διαβάσματος και η ήρεμη αντιμετώπιση των εντάσεων βοηθούν σημαντικά στη μείωση του άγχους. Εξίσου σημαντικό είναι οι γονείς να αποφεύγουν τις συγκρίσεις με άλλα παιδιά και να μην ταυτίζουν την επίδοση στις εξετάσεις με την αξία του παιδιού τους.
Οι γονείς χρειάζεται να υπενθυμίζουν στα παιδιά ότι βρίσκονται δίπλα τους ανεξαρτήτως αποτελέσματος. Η αποδοχή, η ενθάρρυνση και ο σεβασμός στην προσπάθεια του παιδιού λειτουργούν ενισχυτικά στην ψυχολογία του. Αντίθετα, οι φωνές, οι απειλές, οι ενοχές και η επιβολή προσωπικών φιλοδοξιών αυξάνουν την ανασφάλεια και επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Τέλος, σημαντικό ρόλο στη σωστή διαχείριση του άγχους παίζουν η ισορροπία στην καθημερινότητα, η σωστή διατροφή, ο επαρκής ύπνος, τα μικρά διαλείμματα κατά τη διάρκεια της μελέτης και η ύπαρξη ενός ήρεμου περιβάλλοντος. Το συνεχές και εξαντλητικό διάβασμα χωρίς ανάπαυση δεν βοηθά ουσιαστικά τον μαθητή. Αντίθετα, η σωστή οργάνωση, οι θετικές σκέψεις και οι τεχνικές χαλάρωσης μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διατήρηση της ψυχραιμίας και της αντοχής μέχρι το τέλος της εξεταστικής περιόδου.
Οι Πανελλαδικές εξετάσεις είναι ασφαλώς ένας σημαντικός σταθμός στη ζωή των νέων ανθρώπων. Δεν είναι όμως ο μοναδικός ούτε καθορίζουν από μόνες τους την αξία, την πορεία και το μέλλον ενός παιδιού. Αυτό που έχει πραγματική σημασία είναι να διατηρηθεί η ψυχική ισορροπία, η αξιοπρέπεια και η πίστη στις δυνατότητές του, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα.
Μετζάκης Μανώλης
Διευθυντής Φροντιστηρίου ΚΥΚΛΟΣ
