Θραύση αγγείων: Το ξεχασμένο πασχαλινό έθιμο στην Κρήτη

by litsa TSANTIRAKI

Η Ανάσταση στην Κρήτη του παρελθόντος συνοδεύονταν από πολύ περισσότερα έθιμα σε σχέση με αυτά που γνωρίζουμε και ακολουθούμε σήμερα. Ένα παλιό και ξεχασμένο έθιμο που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον μας μεταφέρει ο Νίκος Ψιλάκης. Πρόκειται για το πέταγμα και σπάσιμο των παλιών πήλινων αγγείων στους δρόμους ή στις αυλές των σπιτιών.

Τα πιάτα και τα σταμνιά που ράγιζαν ή κάποιο κομμάτι τους έσπαγε, στη διάρκεια του χρόνου, δεν τα πετούσαν. Τα κρατούσαν στο σπίτι μέχρι το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής ή του Μεγάλου Σαββάτου.
Στις περισσότερες περιοχές τα έριχναν στη γη για να σπάσουν και να αχρηστευθούν πλήρως λίγο πριν τα μέλη της οικογένειας ξεκινήσουν για την εκκλησία ενώ σε κάποιες περιοχές το έκαναν αυτό μετά την επιστροφή από την εκκλησία.

Κατά το 19ο αιώνα το έθιμο φαίνεται πως ήταν ακόμα ζωντανό και έσπαγαν «τα άχρηστα διαρραγέντα παλαιά αγγεία τα πήλινα οι οικοδέσποιναι και αι θυγατέρες αυτών έξω εν τη οδώ», όπως περιγράφει ο Παύλος Βλαστός ο οποίος συμπληρώνει «Η συντριβή αυτή την πήλινων αγγείων σημαίνει, εικάζομεν, την ρήσιν του Προφήτου κατά των σταυρωτών Ιουδαίων: ως σκεύη κεραμέωςσυντρίψης αυτούς».

Άριστος γνώστης των τοπικών εθίμων ο Βλαστός δεν παραλείπει να αναφέρει τη συνήθεια που επιβάλλει τη θραύση πήλινων αγγείων λίγο πριν την ταφή του κάθε νεκρού: Παραλαβόντες τον νεκρόν εκ της οικίας του, οι οικείοι συντρίβουν προ της θύρας του τα πήλινα αγγεία όσα μετεχειρίζετο, την λάγηνον του ύδατος, το ποτήρι, τα αγγεία των φαρμάκων κλπ».

Το μίασμα του θανάτου

Οι αρχαίες πρακτικές απομάκρυνσης του μιάσματος του θανάτου είναι παρούσες και στην πασχαλινή τελετουργία. Ο θάνατος του Θεανθρώπου ορίζει το εθιμικό πλαίσιο των ημερών. Το μίασμα του θεϊκού θανάτου αποτελεί κοινό μίασμα και πρέπει να απομακρυνθεί με συμβολικές εθιμικές πράξεις που μεταφέρουν το θρηνητικό σκηνικό από το χώρο της εκκλησίας στο σπίτι, από το δημόσιο χώρο στον ιδιωτικό.

Ο αγρότης της Κρήτης δεν είχε την πολυτέλεια ούτε την οικονομική άνεση να σπάσει καινούργια αγγεία. Αλλά αυτός δεν ήταν ο μόνος λόγος για τον οποίο πετούσε τα ραγισμένα και σπασμένα που άντεχαν ακόμα. Τα αγγεία αυτά ήταν ραγισμένα ή σπασμένα, άρα είχαν υποκύψει στη νομοτέλεια που ορίζει τη διάρκεια ζωής, είχαν έρθει κι εκείνα σε επαφή με το στίγμα του θανάτου. Η προσπάθεια απομάκρυνσης τους μέσω κρότων θυμίζει τις γνωστές αντιλήψεις που θέλουν τα πνεύματα να απομακρύνονται ύστερα από θορυβώδεις ορχήσεις.

Το νεκρικό σκηνικό της Μεγάλης Παρασκευής οδηγεί σε ποικίλους συνειρμούς και αναμιγνύεται με τα προσωπικά βιώματα του καθένα. Οι αγροτικοί πληθυσμοί μπορούσαν να κατανοήσουν βαθύτερα το νόημα της ανάστασης συσχετίζοντας το με την ανάσταση της φύσης και το θρίαμβο της ζωής.

Ήταν επόμενο λοιπόν, να αναζητήσουν συμβολικούς τρόπους απομάκρυνσης από το μίασμα, αλλά και παγίωσης της ευφορίας που δημιουργεί η ανάσταση.

Η θραύση των αγγείων δημιουργεί την αίσθηση της προσπάθειας που αποσκοπεί στη διάρρηξη κάθε σχέσης με το θάνατο, άρα και στη μελλοντική αποτροπή του. Για τις αγροτικές κοινωνίες του παρελθόντος ο θάνατος μπορούσε να είναι μια ευρύτερη έννοια, μια απειλή για τον άνθρωπο αλλά και για την παραγωγή, που συχνά την έβλεπαν να καταστρέφεται είτε από αντίξοες καιρικές συνθήκες (ξηρασία, χαλάζι) είτε από φυσικούς εχθρούς (ακρίδες) και ασθένειες.

Το έθιμο έσβησε στην Κρήτη

Το έθιμο της θραύσης των αγγείων κατά την περίοδο του πασχαλινού εορτασμού επιβίωσε στην Κρήτη μέχρι το πρώτο μισό του 20ου αιώνα. Πληροφορίες για το εθιμικό πλαίσιο της θραύσης από περιοχές, όπως τα Αστερούσια, συσχετίζουν πλήρως τη θεϊκή ταφή με τις επικήδειες τελετές.

Στη Σητεία, (Λάστρος) δεν επέτρεπαν σε μικρά παιδιά να πιάσουν στα χέρια τους πήλινα αγγεία που θα πετούσαν έξω από το σπίτι το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, μετά την περιφορά του επιταφίου. Το έκαναν μόνο οι μεγάλοι, εκείνοι που είχαν έλθει σε επαφή με το μίασμα και είχαν θρηνήσει απώλειες συγγενών.

Έχει ενδιαφέρον να δούμε πάντως την εξής λεπτομέρεια: η θραύση των αγγείων γινόταν τη Μεγάλη Παρασκευή, πριν ή μετά την περιφορά του επιταφίου. Επομένως σχετιζόταν άμεσα με το νεκρό Χριστό.

Στα χωριά των Αστερουσίων συνήθιζαν όσοι είχαν παλιά σταμνιά να τα πετούν το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου, πριν αρχίσουν τις λαμπριάτικες ετοιμασίες. Φαίνεται πως το έθιμο ήταν διαδεδομένο παλιότερα σε όλη την Κρήτη, από τη Σητεία μέχρι την Κίσσαμο. Σήμερα έχει, δυστυχώς, χαθεί.

Αντιθέτως επιβιώνει το επίσης πραγκρήτιο έθιμο να σπάζουν πάνω σε τάφους αγγεία αμέσως μετά την ταφή των νεκρών. Η θραύση αγγείων στις κηδείες σε συνδυασμό με τη συνήθεια να χύνουν νερό, αποτελεί κοινό τόπο όλων των ελληνικών περιοχών και συνηθίζεται από αρκετούς λαούς σε όλο τον κόσμο.

Προφανώς το ίδιο πνεύμα, που δημιούργησε το έθιμο στην Κρήτη του 19ου και 20ου αιώνα, είναι εκείνο που δημιούργησε και το περίφημο έθιμο με τους Μπότηδες στην Κέρκυρα.

Εκεί οι κάτοικοι πετούν από τα παράθυρα τους πήλινα αγγεία το μεσημέρι του Μεγάλου Σαββάτου δημιουργώντας πανδαιμόνιο για να απομακρύνουν το μίασμα και πλέον για να προσελκύσουν στο νησί επισκέπτες.

(Πηγή «Λαϊκές Τελετουργίες στην Κρήτη-Έθιμα στον κύκλο του χρόνου» Νίκος Ψιλάκης εκδόσεις Καρμάνωρ)

Related Articles