photo εξώφυλλο Γουρνάρης Αχιλλέας ΕΦΕΗ
Στη δυτική πλευρά του Τοπολιανού φαραγγιού , στο στενότερο σημείο, το λεωφορείο, μόλις μετά βίας χωρά, ενώ το τούνελ που έχει διαμορφωθεί παρουσιάζει λοξότητα και το νιώθει όποιος περνάει με υψηλό όχημα, βρίσκεται το σπήλαιο της Σοφίας του Θεού.
Στις Δυτικές παρυφές των Λευκών Ορέων , χωμένο μέσα στα καστανόδεντρα και τις αγριελιές στην καρδιά της Επαρχίας Κισάμου Χανιών, μια βαθιά ρεματιά με άγριους γκρεμούς, σχηματίζει το εντυπωσιακό Τοπολιανό Φαράγγι. Πάνω από αυτό δεσπόζει το πανάρχαιο σπήλαιο της Σοφίας του Θεού.
Η πρόσβαση γίνεται μέσω σκαλοπατιών από τον κεντρικό δρόμο. Σύνολο 257 σκαλοπατιών, που καταλήγουν στο άνοιγμα του σπηλαίου διαστάσεων 25 επί 10 μέτρων.
Στο εσωτερικό υπάρχει ένας τεράστιος θόλος 70χ70 μέτρα , που χωρίζεται με φυσικό τρόπο σε μικρότερα τμήματα. Εντυπωσιακοί σταλαγμίτες εισάγουν τον περιηγητή- προσκυνητή στο εσωτερικό του σπηλαίου, όπου κυριαρχείται από σκουροπράσινο χρώμα , ενώ η ποικιλομορφία και οι σχηματισμοί των σταλαγμιτών διαμορφώνουν απόκοσμες εντυπωσιακές εικόνες.
Θρύλοι και ιστορία
Με το πέρασμα των χρόνων το σπήλαιο συνδέθηκε με μύθους και θρύλους, όπως αυτός με το πέταλο του Αγίου Γεωργίου , ένα χνάρι που προσομοιάζει με οπλή αλόγου σε ένα βράχο.
Ένας άλλος θρύλος υποστηρίζει ότι μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους, Κρήτες στρατιώτες κατά την επιστροφή τους στο νησί, πήραν μαζί τους την εικόνα της Σοφίας του Θεού από τον περίλαμπρο Ναό του Ιουστινιανού, για να τη σώσουν και εν τέλει αυτή βρέθηκε σφηνωμένη σε ένα βράχο στο εσωτερικό του σπηλαίου.
Σε αυτό το σημείο χτίστηκε το σημερινό εκκλησάκι.
Στο σπήλαιο όμως η ιστορία έγραψε ένα από τα συγκλονιστικότερα δράματα, τη θυσία των Ψαρομηλίγγων .
Στον καιρό της Ενετοκρατίας ο τότε Επίσκοπος Κισάμου Μιχαήλ Ψαρομηλίγγος, κάλεσε τον αδερφό του, πατέρα ενός γενναίου πολεμιστή , επικηρυγμένου όμως από τους Ενετούς και συμφώνησαν να αμνηστευτεί ο ανιψιός του και να κηρύξει την επανάσταση.
Μετά τη συμφωνία αυτή μεταξύ των δύο αδελφών, ο Επίσκοπος κάλεσε τον ήρωα ανιψιό του στο εκκλησάκι και τον όρκισε να κάνει εκείνο που επιτάσσει το πατριωτικό χρέος.
Όταν όμως ο νέος έμαθε ότι απαιτούνταν να αποκεφαλίσει τον Επίσκοπο θείο του και τον πατέρα του και να πάει τα κεφάλια τους στους Ενετούς για να γλιτώσει εκείνος, αρνήθηκε τον όρκο του…
Τα λόγια όμως και οι εξορκισμοί του μάρτυρα Επισκόπου για τη λευτεριά της Κρήτης, τον έπεισαν εν τέλει να κρατήσει τη σκληρή υπόσχεσή του και να θυσιάσει τον Θείο και τον πατέρα του για τη λευτεριά της Κρήτης..
Έτσι το Σπήλαιο της Σοφίας του Θεού Τοπολίων δεν είναι καθαγιασμένο μόνο μέσα από τους Βυζαντινούς θρύλους και την παράδοση, αλλά και με το Εθνικό δράμα της οικογένειας Ψαρομηλλίγγων.
Χρονολόγηση του σπηλαίου
To Σπήλαιο της Του Θεού Σοφίας Κατσοματάδω Χανίων. Χρονολογείται στην Τελική Νεολιθική και Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.
Βρέθηκαν δείγματα Υστερομινωικής κεραμικής (Τμήμα λύχνου με απεικόνιση Σειληνού).
Φαίνεται ότι κατά τους προϊστορικούς χρόνους χρησιμοποιήθηκε ως χώρος οικοτεχνικών δράσεων , ενώ κατά τους ιστορικούς χρόνους ως τόπος λατρείας. Σήμερα πραγματοποιούνται ανασκαφές, που φέρνουν στο φως και άλλα αρχαιολογικά και γεωλογικά ευρήματα τα οποία διαμορφώνουν ένα περιβάλλον θρησκευτικού αλλά και περιβαλλοντικού δέους με τη δυναμική του σπηλαίου να χαρακτηρίζει και να υποστηρίζει ιστορικά και πολιτισμικά ολόκληρη την περιοχή.
Συραγώ Χορταριά
