Μια πρωτοβουλία, μέγιστης σημασίας για την ανάδειξη της τοπικής ιστορίας έλαβε ο Δήμος Μαλεβιζίου , που αφορούσε στη συγκέντρωση αρχειακού υλικού αλλά και την έκδοση τόμου, « Το Μαλεβίζι στην Επανάσταση του 1821», με τη συνδρομή της Περιφέρειας και ιδιωτών, από την Τυποκρέτα.
Η συλλογική μνήμη πρέπει να έχει σημείο αναφοράς και ο Δήμος Μαλεβιζίου με Δήμαρχο το Μενέλαο Μποκέα, προχώρησε σε αυτήν την ερευνητική εργασία, στην οποία επανερχόμαστε με την παρουσίαση της 16ης Οκτωβρίου 2025, καθώς αποτελεί επετειακή έκδοση, ιστορικού πλούτου για τον τόπο. Σημαντική παρατήρηση η συνεργασία εννέα κορυφαίων.
Σημαντικοί ερευνητές και ιστορικοί παρουσίασαν την επετειακή έκδοση μιλώντας για τη δυναμική του τόπου και των ανθρώπων σε μια εποχή που το φρόνημα του ελεύθερου πολιορκημένου κρητικού διατηρούσε άσβεστη τη φλόγα της λευτεριάς.
Οι κύριοι Νίκος Γιγουρτάκης φιλόλογος –αρχαιολόγος, ο Ιωάννης Τσερεβελάκης Φιλόλογος θεολόγος και ο αρχιτέκτονας –μηχανικός Ηρακλής Πυργιαννάκης, ανέλαβαν την παρουσίαση του υλικού του βιβλίου , που αποτελεί πολυεπίπεδο σημείο αναφοράς στον αγώνα για τη λευτεριά, των απλών ανθρώπων, των σημαντικών πρωτεργατών αγωνιστών, αλλά και στην ευρύτερη δυναμική ενός τόπου που για δέκα σχεδόν χρόνια πάλευε με όλες του τις δυνάμεις , επιστρατεύοντας τεράστια ψυχικά αποθέματα για την πολυπόθητη ανεξαρτησία.
Οι κ.κ Τσερεβελάκης Ιωάννης –φιλόλογος και θεολόγος, ο κος Νίκος Γιγουρτάκης Φιλόλογος – αρχαιολόγος , ο κος Ηρακλής Πυργιαννάκης αρχιτέκτονας –μηχανικός, παρουσίασαν με σεβασμό τον αγώνα του μαλεβιζιώτικου λαού, τα δύσκολα χρόνια που προηγήθηκαν αλλά και ακολούθησαν του ορόσημου του 1821.
Οι σημαντικοί άνθρωποι των γραμμάτων ιστορικοί , φιλόλογοι, θεολόγοι , καθηγητές , δημοσιογράφοι και κυρίως ερευνητές, καθώς το έργο αποτελεί μια πολυδύναμη , έρευνα σε συγγράμματα, πηγές και περιοχές , Δετοράκης Θεοχάρης, Νίκος Ψιλάκης, Κωνσταντίνος Μαστρογιαννάκης , Νίκος Ανδριώτης, Ιωάννης Τσερεβελάκης, Μανόλης Κων, Ανδρέας Μανιός, Ηρακλής Πυργιαννάκης και Νίκος Γιγουρτάκης, φώτισαν με σημαντικά στοιχεί την πολυεπίπεδη εργασία.
Την έναρξη της εκδήλωσης έδωσε η αντιδήμαρχος Χρύσα Λυρώνη. Επεσήμανε το χρέος όπως το εξέλαβε ο Δήμος να υποστηρίξει το συλλογικό εγχείρημα που αναδεικνύει το σημαντικό απελευθερωτικό αγώνα του κρητικού λαού. Δυστυχώς κάποιοι από τους εννέα πρωτεργάτες που συγκέντρωσαν τις σημαντικές πηγές για την ανάδειξη του μαλεβιζιώτικου αγώνα δεν είναι πλέον κοντά μας, όμως η πολύτιμη παρακαταθήκη τους , παραδίδεται μέσα από το σύγγραμμα αυτό στις επόμενες γενιές, για τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης του λαού μας.
Ο Φίλιππος Βαμβουκάκης , συντονιστής της συζήτησης , χαιρέτησε την εκδήλωση και καλωσόρισε τους εκπροσώπους της εκκλησίας των φορέων και των αιρετών αρχών του τόπου μεταξύ των οποίων, παρευρέθηκαν και ιερείς από τη Μονή Σινά.
Στην εναρκτήρια ομιλία του τόνισε την αξία ως φόρου τιμής της εκδήλωσης, προς τους εκλιπόντες, που η μέγιστη συμβολή τους στην συγκέντρωση πολύτιμου αρχειακού υλικού , έδωσε αυτόν το συλλογικό τόμο, της λαμπρής αντίστασης του λαού του Μαλεβιζίου ενάντια στους κατακτητές.
Οι εκλιπόντες που τιμήθηκε η μνήμη τους στην παρουσίαση
Υπογράμμισε τη συμβολή των αείμνηστων τριών εργατών των γραμμάτων, του ιστορικού και δάσκαλου Θεοχάρη Δετοράκη, ο οποίος έγραψε τον πρόλογο του βιβλίου. Του εξαίρετου δημοσιογράφου και ερευνητή Νίκου Ψιλάκη, με την μεγάλη αγάπη που τον διέκρινε για την ιστορία του Κρουσώνα καθώς και του Κωστή Μαστρογιαννάκη, του εμβριθή φιλόλογου από την Πυργού.
Ανέδειξε επίσης τη συλλογική υποστήριξη της εκδήλωσης από τους ενεργούς φορείς , Δημοτική Ενότητα Κρουσώνα, Ενορία Κρουσώνα , πολιτιστικός Σύλλογος «Νέα Γενιά», Αγροτικός Συνεταιρισμός Κρουσώνα, Πολιτιστικός Σύλλογος Κιθαρίδας και Συνεταιρισμό γυναικών η «Κρουσανιώτισσα»,
Επίσης ανέφερε ένα ακόμα σημαντικό πόνημα «Των Αντρειωμένων τα άρματα», έναν τόμος σπάνιας ιστορικής αξίας , ως συνέπεια του συλλεκτικού τόμου του Μαλεβιζιώτικου αγώνα ,όπου καταγράφονται με λεπτομέρεια τα όπλα , τα εφόδια των κρητικών και η ιστορία τους από τη σπάνια συλλογή του ρέκτη Ευτύχιου Τζερτζιλάκη, αναφορικά με την επανάσταση του 1821 στην Κρήτη.
Η συμβολή, τόσων σημαντικών προσωπικοτήτων από το χώρο της ιστορικής έρευνας, της δημοσιογραφίας , αλλά και της πολιτικής στη μελέτη και παρουσίαση των επαναστατικών κινημάτων από το 1821 έως το 1830, στην Κρήτη και ιδιαίτερα η σημασία της επαρχίας Μαλεβιζίου στην υπόθεση του αγώνα, είναι αναγκαία συνθήκη για την ενδυνάμωση της ιστορικής μνήμης ενός λαού, που σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να αφυπνιστεί.
Ο Κομνηνός Αφεντούλης τονίζει για την υπόθεση του Αγώνα το 1822 γράφοντας στον Ιωάννη Κωλέτη
Χάνοντας το Μαλεβίζι χάνομεν μια φοβερή επαρχία , πλήθος λαόν φοβερόν και πολεμικός κασι ένα πλήθος από λάδια , εις τα οποία είναι όλη η ελπίδα της Κρήτης των χριστιανών δια να τα πουλήσουν και με αυτά τα άσπρα να προβλέψουν και την ζωοτροφίαν και τα αναγκαία εφόδια του πολέμου.
Οι Μαλεβιζιώτες είχαν την ευχή και κατάρα συνάμα, να βρίσκονται δυτικά του Μεγάλου Κάστρου, σε μια περιοχή, που ως κάμπος κυρίως ευνοούσε τις καλλιέργειες και έδινε φυσικό πλούτο γης , που με μόχθο και καθημερινή ενασχόληση οι κάτοικοι διατηρούσαν. Τόσο η θέση πλησίον της θάλασσας, όσο και οι άφθονες προμήθειες που μπορούσαν να βρουν τα εχθρικά στρατεύματα, σε τούτη την ευλογημένη γη, έκαναν τους κατακτητές, να επιβουλεύονται, να εκμεταλλεύονται και να στρατοπεδεύουν, ώστε να απολαμβάνουν, με επιβολή και τρομοκρατία, όσα η γη μπορούσε να προσφέρει και όσα οι άνθρωποι δημιουργούσαν.
Οι Μαλεβιζιώτες δεν αποδέχτηκαν ποτέ ιστορικά την επιβολή, πάλεψαν λυσσαλέα για την πολιτική τους ελευθερία και την ανεξαρτησία τους , από όλα τα στήφη των κατακτητών που έβλεπαν ως βάση το μέρος και ως στρατηγικής σημασίας προπύργιο ολόκληρο το νησί.
Καθώς το Μαλεβίζι αποτελούσε φυσικό πέρασμα από τη δυτική προς την ανατολική πλευρά της Κρήτης, οι Κρήτες βρίσκονταν διαρκώς επαναστατημένοι με δύναμη όπως μας αναφέρει ο ιστορικός Διονύσιος Κόκκινος, τη ζωτικότητα, την οργή και τη φιλοτιμία.
Στον επετειακό αυτόν τόμο δυο μεγάλες ενότητες κυριαρχούν , αναφορικά με τα γεγονότα του τόπου και του πολέμου.
Στην πρώτη ενότητα του πονήματος, παρουσιάζεται το φυσικό περιβάλλον, οι οικισμοί, και η εξέλιξή τους από την εποχή της Βενετοκρατίας ως την τουρκοκρατία , η γεωστρατηγική εικόνα της επαρχίας , η μορφή της κοινωνικής και οικονομικής ζωής . Στη δεύτερη ενότητα περιλαμβάνονται τα ιστορικά γεγονότα της επαναστατικής περιόδου 1821-1830 και η σχετική προσωπογραφία , η δράση της τοπικής εκκλησίας και η συμβολή των μοναστηριών και του κλήρου στην επανάσταση.
Ο αείμνηστος Νίκος Ψιλάκης υμνεί το ανάγλυφο της κρητικής γης, μεταφέρνοντάς μας νοερά, στα μέρη και τα μνημεία που αποτέλεσαν τόπους ελπίδας για τη λευτεριά της Κρήτης.
Στα βόρεια η θάλασσα , στα δυτικά η Ίδητο βουνό ων αρχαίων , ζωσμένο από μικρά και μεγάλα μοναστήρια . Σαββατιανά, Καβαλαρά, Αγία Ειρήνη, Κερά Ελεούσα , Ιερουσαλήμ, Άγιος Παντελεήμων , Γοργολαΐνη . Και τόσα άλλα στις γειτονικές επαρχίες Στο Καινούργιο, στο Αμάρι, στο Μυλοπόταμο.
Τόποι λατρείας από καταφύγια προσευχής σε ορμητήρια αντίστασης . Κι ενώ ένα τέταρτο του αιώνα κρατούσε η πολιορκία του Χάνδακα , τα δύσκολα χρόνια για τους πολιορκημένους κρητικούς , τα σκλαβωμένα χρόνια, δημεύσεις περιουσιών των εξεγερμένων και άνισος αγώνας, άτακτες επιθέσεις και ενέδρες χωρίς καν όπλα και τακτικά στήφη από την άλλη, μάτωναν την ιερή μας γη.
Στον Κρουσώνα το 1822 οι στοίχοι του λόγιου ποιητή μαρτυρούν την αγριότητα του πολέμου αλλά και την άτυπη οργάνωση των κρητικών , που πήραν τα όρη κι εγίνηκαν Χαΐνηδες για να πολεμήσουν τους τουρκαλβανούς.
Ποιοι ΄ναι που κατεβαίνουσι ΄ς τα ανωγειανά λιβάδια
Ωσάν τα γιδοπρόβατα που χύνονται ΄ς τα πλάγια;
Κι ως τρέχουσιν οι χείμαρροι ΄ς την νεροπαρουσίαν
έις του χωριού να πέσωσι τρέχουν την εκκλησίαν
Μαλεβιζιώτες ήρωες
Ξεφυλλίζοντας τις σελίδες της ιστορίας σταματάμε σε κάθε Βούρβαχη, Κριτσωτάκη, Ναθαναήλ, Ηρακλή Κοκκινίδη, Παυλή Ντεντδάκη, Ιωάννη Παλμέτη , ήρωες που με αυτοθυσία προάσπισαν τον τόπο και τα ιδανικά, αλλά και σε κάθε ανώνυμο άντρα και γυναίκα που μπήκαν ανάχωμα στην προέλαση του οθωμανικού στρατού προς την επικυριαρχία του τόπου.
«Εγιαλέτι» η Κρήτη, και οι πολυπληθείς γενίτσαροι να καταληστεύουν τη γη, ενώ η πνευματική κίνηση περιορισμένη σε κάποια μοναστήρια όπως το Αρκάδι , τον Επανωσήφη και την Αγκάραθο , δίνει ελπίδα ότι με τη έναρξη της επανάστασης, παρόλο την απομονωμένη θέση του νησιού η Ένωση εντέλει με τη λεύτερη Ελλάδα θα ρθει .
Τους Μαλεβιζιώτες και γενικά του Κρητικούς τους συναντάμε να παλεύουν λυσσαλέα 10 χρόνια μετά την έναρξη της επανάστασης με αποκορύφωμα το επαναστατικό κίνημα 1866- 1869.
Από Έγγραφο του ρωσικού υποπροξενείου στο Ηράκλειο, πληροφορούμαστε για τις λεηλασίες και τις βεβηλώσεις που υπέστη η επαρχία Μαλεβιζίου, ενώ στεκόμαστε και στις μέρες του 1896 -1898 , όπου η «φρενοβλαβής δενδροφθορία», κατέστρεψε πάνω από 60.000 δέντρα , στην πλειονότητά τους ελαιόδεντρα. Μετά από τα τραγικά γεγονότα εκείνων των ετών, οι κάτοικοι των περιοχών του Δήμου κα δη ο αγροτικός πληθυσμός χριστιανών αλλά και Οθωμανών εγκατεστημένων στις περιοχές αντιμετώπιζαν σφοδρό επισιτιστικό ζήτημα .
Στα επόμενα χρόνια και κυρίως κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, παρατηρείται πληθυσμιακή αύξηση σε περιοχές του Μαλεβιζίου, όπως στο Γάζι, τη Ροδιά αλλά και τις Βούτες. Μετά τα ντοκουμέντα που συγκεντρώθηκαν από την έρευνα στον «κώδικα θυσιών», που καταδεικνύει την καταδυνάστευση αλλά και την απογύμνωση των περιουσιακών στοιχείων των ηρωικών αγωνιστών, μεταξύ των οποίων πολλοί κληρικοί , πάνω από 150 , εκτελεσμένοι, αντιλαμβανόμαστε ότι η ύπαιθρος αρχίζει και πάλι να ανασαίνει.
Το εγχειρίδιο, Το Μαλεβίζι στην Επανάσταση του 1821 , θα πρέπει να αποτελέσει, ως μοναδική μνημειακή αρχή, τη βασική πηγή , από την οποία οι δάσκαλοί μας, θα μπορέσουν να αντλήσουν το πολύτιμο υλικό που απαιτείται για τη συνέχιση της ιστορικής μας παράδοσης και την καλλιέργεια συλλογικής συνείδησης των νέων.
Συραγώ Χορταριά
