Γιατί μια γραβιέρα χωρίς «ταυτότητα» πωλείται στη μισή τιμή απ’ ό,τι θα μπορούσε; Τι συμβαίνει όταν μια ολόκληρη περιοχή, όπως η Κρήτη, έχει μείνει εκτός του “χάρτη” της φέτας, παρ’ ότι την παράγει σε αφθονία;
Και ποιος τελικά βγαίνει χαμένος όταν οι παραδοσιακές συνταγές δεν κατοχυρώνονται ποτέ;
Ο επιστημονικός συνεργάτης της Περιφέρειας Κρήτης στο δίκτυο Arepo (Association of European Regions for Products of Origin) αν. Προϊστάμενος Παιδείας, ΔΒΜ και Απασχόλησης Χαράλαμπος – Νικόλαος Πίτερης, μιλά για τις χαμένες ευκαιρίες της Κρήτης, την ανάγκη συλλογικής οργάνωσης και τις διεθνείς μάχες γύρω από την… ελληνική σαλάτα.
Τι πραγματικά κρύβεται πίσω από μια ετικέτα ΠΟΠ – και τι μπορεί να σημαίνει για την τοπική οικονομία, τους παραγωγούς και τον ίδιο τον καταναλωτή.
«Η υπόθεση «φέτα» και η Κρήτη εκτός… χάρτη»
Η γνωστή «μάχη» της Ελλάδας για την κατοχύρωση της φέτας ανέδειξε την αξία της ονομασίας. Ωστόσο, η Κρήτη, παρότι είναι μεγάλος παραγωγός λευκού τυριού, έχει μείνει εκτός της ΠΟΠ φέτας – γεγονός που συνεπάγεται μεγάλες οικονομικές απώλειες για τους παραγωγούς.
«Άλλο να λες στον Γερμανό καταναλωτή “φέτα” και άλλο “λευκό τυρί άλμης”», σημειώνει χαρακτηριστικά ο κ. Πίτερης, τονίζοντας ότι οι διαφορές αυτές επηρεάζουν άμεσα την τιμή του προϊόντος, και άρα το εισόδημα των παραγωγών.
Η τιμή του γάλακτος στην Κρήτη, εξαιτίας αυτής της κατάστασης, φτάνει το 1 ευρώ, ενώ σε περιοχές με ΠΟΠ Φέτα, όπως η Μυτιλήνη και ο Τύρναβος, αγγίζει ακόμα και τα 1,72 ευρώ.
Ανταγωνιστικό πλεονέκτημα ή χαμένη ευκαιρία;
Η έλλειψη επίσημης κατοχύρωσης συνταγών και προϊόντων στερεί από την Κρήτη τη δυνατότητα εξαγωγικού προσανατολισμού. Αντί να αξιοποιούνται ποιοτικά προϊόντα όπως η Γραβιέρα, η Ξινομυζήθρα ή το λάδι Κρήτης, καταλήγουν να διατίθενται χωρίς προστιθέμενη αξία.
Όπως επισημαίνει ο κ. Πίτερης, η ύπαρξη ΠΟΠ ή ΠΓΕ τίτλου έχει άμεσο αντίκτυπο στις τιμές. Μελέτες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι τέτοια προϊόντα έχουν διπλάσια τιμή από τα μη κατοχυρωμένα, καθώς ο καταναλωτής αναγνωρίζει και πληρώνει για την ποιότητα και τη γνησιότητα.
Η απουσία συλλογικότητας και το πρόβλημα της εκπροσώπησης
Ένα βασικό πρόβλημα που εντοπίζεται είναι η έλλειψη συντονισμένων δράσεων και εκπροσώπησης από συλλογικούς φορείς.
Σε αντίθεση με χώρες όπως η Ιταλία – όπου το συμβούλιο π.χ του Parmigiano-Reggiano δρα ακαριαία σε περιπτώσεις παρατυπιών – στην Ελλάδα δεν υπάρχει ανάλογη οργάνωση.
Ακόμα και για τη φέτα, όπως παραδέχεται ο κ. Πίτερης, δεν υπάρχει ένας ενιαίος φορέας που να εποπτεύει, να ελέγχει και να υπερασπίζεται τη χρήση του ονόματος.
Τι είναι το Arepo και τι σημαίνουν τα ΠΟΠ, ΠΓΕ και ΕΠΙΠ;
Το Arepo (www.arepoquality.eu/) είναι ένα δίκτυο με τη συνδρομητική συμμετοχή 35 ευρωπαϊκών Περιφερειών που εργάζονται για την προώθηση και την προστασία προϊόντων ονομασίας προέλευσης.
Η Περιφέρεια Κρήτης συμμετέχει στο Δίκτυο υπό την πολιτική εποπτεία του Περιφερειάρχη Κρήτης Σταύρου Αρναουτάκη και του Περιφερειακού Συμβούλου, Εντεταλμένου για τα Ευρωπαϊκά και Διεθνή Θέματα Γιώργου Αλεξάκη. Όπως εξηγεί ο κ. Πίτερης, (ως εκπροσωπος της Περιφέρειας στο Δίκτυο) τα προϊόντα ΠΟΠ (Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης) και ΠΓΕ (Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης) σχετίζονται με αγροτικά προϊόντα που συνδέονται άρρηκτα με έναν τόπο και τις πρακτικές του, ενώ τα ΕΠΙΠ (Εγγυημένα Παραδοσιακά Ιδιότυπα Προϊόντα) αναφέρονται κυρίως σε συνταγές.
Η Ελλάδα, αν και διαθέτει πλούσιο πολιτιστικό και γαστρονομικό απόθεμα, έχει κατοχυρώσει κυρίως ΠΟΠ και ΠΓΕ, όχι όμως παραδοσιακές συνταγές ως ΕΠΙΠ – ένα πεδίο με σημαντικές αναξιοποίητες προοπτικές.
Η σημασία των διεθνών συμφωνιών
Παράλληλα, τονίζει τον ρόλο των διμερών συμφωνιών της Ε.Ε. με τρίτες χώρες (Κίνα, Ιαπωνία, ΗΠΑ) για την προστασία των ευρωπαϊκών προϊόντων εκτός Ε.Ε. Μέχρι πρότινος, προϊόντα όπως η Φέτα μπορούσαν να κυκλοφορούν εκτός Ε.Ε. χωρίς κανέναν έλεγχο ονομασίας.
Πλέον, όμως, χάρη σε τέτοιες συμφωνίες, δημιουργούνται λίστες προϊόντων που προστατεύονται και εκτός ευρωπαϊκών συνόρων, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για τις εξαγωγές.
Η περίπτωση της «χωριάτικης σαλάτας» και η ανάγκη για τοπικές εναλλακτικές
Ενδεικτικό της αξίας της κατοχύρωσης είναι η προσπάθεια που έγινε στο παρελθόν για την κατοχύρωση της χωριάτικης σαλάτας ως ΕΠΙΠ, δηλαδή ως παραδοσιακή συνταγή. Αν είχε πετύχει, θα απαγορευόταν η χρήση της ονομασίας χωρίς συγκεκριμένα υλικά, όπως η φέτα – γεγονός που θα περιόριζε σημαντικά τη χρήση τοπικών προϊόντων σε περιοχές όπως η Κρήτη.
Έτσι, οι κρητικές ταβέρνες έχουν στραφεί στη δημιουργία της «Κρητικής σαλάτας», με προϊόντα όπως Ξινομυζήθρα και Γαλομυζήθρα.
Τι απαιτείται για την κατοχύρωση ενός προϊόντος
Η διαδικασία κατοχύρωσης, όπως τονίζει ο κ. Πίτερης, δεν είναι ιδιαίτερα χρονοβόρα ή περίπλοκη σύμφωνα και με τον τελευταίο Καν. 2024/1143. Αρκεί να υπάρχει ένας συλλογικός φορέας που να εφαρμόζει μια σταθερή συνταγή συνδεδεμένη με την περιοχή. Από εκεί ξεκινά η προσπάθεια προστασίας και αξιοποίησης του προϊόντος στην ευρύτερη αγορά.
Η Κρήτη έχει τις δυνατότητες – λείπει όμως η οργάνωση
Κλείνοντας, ο κ. Πίτερης εκφράζει αισιοδοξία, υπογραμμίζοντας ότι η Κρήτη διαθέτει ισχυρή παραγωγική βάση και εξαιρετικής ποιότητας γάλα και τυροκομικά προϊόντα. Όμως, η πολυμορφία και η απουσία ελέγχου τυποποίησης υπονομεύουν την αξιοπιστία.
«Όταν λέμε Γραβιέρα Κρήτης ΠΟΠ, εννοούμε συγκεκριμένη κατοχυρωμένη συνταγή. Αν δοκιμάσεις από τα Χανιά μέχρι το Λασίθι, θα γευτείς 100 διαφορετικές γραβιέρες. Αυτό δεν βοηθάει τον καταναλωτή», σχολιάζει.
Η σύσταση ενός consortium παραγωγών και η επένδυση σε συλλογική δράση και πιστοποίηση, φαίνεται πως είναι το αναγκαίο επόμενο βήμα για την ανάδειξη των κρητικών προϊόντων και την πλήρη αξιοποίηση της μοναδικής τους ταυτότητας.
Το Arepo και αντίστοιχα δίκτυα, αποτελούν πολύτιμα εργαλεία για την περιφερειακή ανάπτυξη, εφόσον υπάρξει η πολιτική βούληση, η συντονισμένη δράση και η συλλογική αντίληψη για την αξία της τοπικότητας σε παγκόσμιο επίπεδο.
