Το Γάζι έχει τη δική του τρίκυκλη ιστορία!

Γράφει ο Κων/νος Γκαράκης*

Η μεταπολεμική περίοδος στην Ελλάδα χαρακτηρίστηκε από τις έντονες μεταβολές στον αγροτικό και βιοτεχνικό τομέα. Στην Κρήτη, ένα νησί με βαθιά ριζωμένες γεωργικές παραδόσεις και δυσπρόσιτη ορεινή γεωμορφολογία, η ανάγκη για ευέλικτη μηχανοκίνηση στις αγροτικές εργασίες οδήγησε σε ένα ιδιότυπο φαινόμενο: την ανάπτυξη μιας λαϊκής, ανεπίσημης μικροβιομηχανίας τροχοφόρων, βασισμένης στην ευρηματικότητα, την αυτοσχέδια τεχνολογία και τις τοπικές ανάγκες.

Β. Ιστορικό πλαίσιο και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες

Στη δεκαετία του 1970, η Κρήτη βρισκόταν σε μια μεταβατική φάση. Παρότι υπήρξαν εξαγωγές προϊόντων (ελαιόλαδο, σταφίδα, λαχανικά), ο τομέας της γεωργίας παρέμενε κατά βάση παραδοσιακός και χειρωνακτικός. Η έλλειψη επαρκούς κρατικής παρέμβασης στη μηχανοποίηση της υπαίθρου, σε συνδυασμό με τη δυσκολία εισαγωγής τυποποιημένων γεωργικών μηχανημάτων, ενίσχυσε τις πρωτοβουλίες μικρών τεχνιτών και συνεργείων. Κατά τις δεκαετίες του 1970 και 1980, η Κρήτη αποτέλεσε ένα ζωντανό εργαστήριο λαϊκής τεχνογνωσίας και αυτοσχέδιας βιομηχανικής παραγωγής, ιδιαίτερα στον τομέα των μικρών οχημάτων. Σε μια εποχή που η αγροτική οικονομία εξακολουθούσε να κυριαρχεί και η μαζική μηχανοποίηση της υπαίθρου ήταν ακόμη περιορισμένη, η ανάγκη για φθηνά, ανθεκτικά και ευέλικτα μέσα μεταφοράς και καλλιέργειας οδήγησε στην ανάδυση ενός ιδιότυπου τοπικού φαινομένου: την κατασκευή τρίκυκλων φορτηγών, σκαπτικών μηχανημάτων, και άλλων «αυτόνομων» τροχοφόρων από μικρά συνεργεία και τεχνίτες σε διάφορες πόλεις και χωριά της Κρήτης.

Εικόνα 1. Tρίκυκλο Κρόνος. (Πηγή:http://agroselida.blogspot.com/2017/10/1970.html).

Γ. Τα σκαπτικά και οι πατέντες της υπαίθρου

Τα τρίκυκλα οχήματα, γνωστά και ως «ντάτσες» ή απλώς «τρίκυκλα», αποτελούσαν αυτοσχέδια φορτηγά, συνήθως με κινητήρες παλαιών μοτοσυκλετών ή αυτοκινήτων, προσαρμοσμένους πάνω σε σασί που συχνά συγκολλούνταν επί τόπου. Η παραγωγή τους δεν βασιζόταν σε μαζική γραμμή παραγωγής αλλά σε τεχνική δεξιοτεχνία και ανακύκλωση εξαρτημάτων. Η Αλικαρνασσός, τα Μάλια, η Ιεράπετρα και τα Χανιά ξεχώριζαν για τη δραστηριότητα τέτοιων μικρών μηχανουργείων και φανοποιείων, που συχνά κατασκεύαζαν τρίκυκλα κατά παραγγελία, σύμφωνα με τις ανάγκες του αγρότη ή του μικροεπιχειρηματία.

Εικόνα 2. Tρίκυκλο Κρόνος. (Πηγή:http://agroselida.blogspot.com/2017/10/1970.html).Τ. Μετσοβίτης

Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία είχε η εγχώρια τροποποίηση ή κατασκευή σκαπτικών μηχανημάτων (μικρο-τρακτέρ), τα οποία συχνά βασίζονταν σε ανταλλακτικά εισαγόμενα από Ιταλία ή Ιαπωνία. Πολλές από αυτές τις μηχανές συναρμολογούνταν από τοπικά συνεργεία, αλλάζοντας κινητήρες, προσθέτοντας ερπύστριες ή διαμορφώνοντας συστήματα καλλιέργειας ώστε να ανταποκρίνονται στο τραχύ ανάγλυφο της κρητικής υπαίθρου και στις ανάγκες της ελαιοκαλλιέργειας.

Εικόνα 3. Tρίκυκλο Κρόνος. Πηγή: (https://www.facebook.com/photo/ fbid=4743103682393176&set=pcb.984734545515889)

Δ. Τυποποίηση και κρατικές παρεμβάσεις: το κενό που άφησε η επίσημη βιομηχανία

Η έλλειψη πολιτικής για την ενίσχυση της τοπικής μηχανοκατασκευής κατέστησε τα προϊόντα αυτά «αόρατα» για την κεντρική διοίκηση. Οι περισσότερες κατασκευές δεν έφεραν αριθμό πλαισίου ή τυποποίηση CE. Παρά την ευρηματικότητά τους, δεν προστατεύτηκαν νομοθετικά και τελικά παραμερίστηκαν από την εισαγωγή φθηνών ασιατικών μηχανημάτων μετά το 1985.

Αξίζει να σημειωθεί πως ουδέποτε δημιουργήθηκε τοπικός φορέας πιστοποίησης τέτοιων κατασκευών, γεγονός που οδήγησε στην απόσυρση των περισσοτέρων μετά το 1990, είτε λόγω νομοθεσίας είτε λόγω φθοράς.

Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με τις δομικές ελλείψεις της εγχώριας βιομηχανικής πολιτικής εκείνης της περιόδου: η κρατική υποστήριξη προς τη μικροβιοτεχνία ήταν ελάχιστη, η πρόσβαση σε χρηματοδότηση περιορισμένη και η τελωνειακή πολιτική ακριβή, γεγονός που ωθούσε πολλούς τεχνίτες να επαναχρησιμοποιούν παλαιό εξοπλισμό ή να πειραματίζονται με αυτοσχέδιες λύσεις. Πολλά από αυτά τα οχήματα δεν έφεραν επίσημη έγκριση τύπου ή κυκλοφορούσαν με προσωρινές ή τοπικές άδειες.

Ωστόσο, η πρακτικότητα και προσαρμοστικότητα αυτών των οχημάτων συνέβαλε ουσιαστικά στην παραγωγική ανασυγκρότηση της υπαίθρου και ενίσχυσε την αυτονομία των τοπικών αγροτικών κοινωνιών. Ταυτόχρονα, δημιούργησε μια πολιτισμική κληρονομιά τεχνικής επινοητικότητας, η οποία σήμερα προκαλεί το ενδιαφέρον ιστορικών της τεχνολογίας, αλλά και συλλεκτών.

Παρά την απουσία καταγεγραμμένων στατιστικών στοιχείων, η προφορική ιστορία και η τεκμηρίωση σε τοπικά αρχεία (φωτογραφικά ή αρχειακά) μαρτυρούν ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της τεχνολογικής νεοτερικότητας στην Κρήτη: αυτό της τοπικής παραγωγής τροχοφόρων από τη βάση της κοινωνίας, με μέσα περιορισμένα αλλά με φαντασία και αποτελεσματικότητα.

Ε. Πολιτισμική κληρονομιά και προοπτικές ανάδειξης

Σήμερα, λιγοστά από αυτά τα οχήματα διασώζονται — κάποια βρίσκονται σε προαύλια σπιτιών, παρατημένα σε χωράφια, ή αναπαλαιώνονται από συλλέκτες. Υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον για:

– δημιουργία θεματικής συλλογής ή έκθεσης σε λαογραφικά μουσεία της Κρήτης,

– καταγραφή των τεχνικών σχεδίων και προφορικών μαρτυριών,

– αναγνώριση της συμβολής τους στην αγροτική ιστορία του τόπου.

Η «ανεπίσημη» βιομηχανία τρίκυκλων και σκαπτικών της Κρήτης στις δεκαετίες του 1970 και 1980 αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα λαϊκής τεχνολογικής νεωτερικότητας, που γεννήθηκε από ανάγκη, ευρηματικότητα και τεχνική δεξιοτεχνία. Αν και έμεινε εκτός θεσμικού πλαισίου και τελικά εξαφανίστηκε, αξίζει να αναδειχθεί ως κομμάτι της νεότερης βιομηχανικής και αγροτικής κληρονομιάς της Ελλάδας.

Εικόνα 4. Σκαπτικό μηχάνημα από την Κρόνος. Πηγή: https://www.facebook.com/photo/?fbid=1339963306430641&set=g.141542356501783.

Στα πλαίσια αυτά θα παρουσιαστούν έξι (6) μονάδες παραγωγής τέτοιων οχημάτων που τεκμηριωμένα έχουν εντοπιστεί στην Π.Ε. Ηρακλείου.

ΣΤ. ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΩΝ «ΚΡΟΝΟΣ»

Σημερινή χρήση του κτηρίου του εργοστασίου Κρόνος

Η ΚΡΟΝΟΣ υπήρξε κρητική εταιρία αγροτικών μηχανημάτων κάθε είδους και από τις μεγαλύτερες σε πανελλήνια κλίμακα, η οποία κατασκεύαζε εκτός από το σασί και τα υπόλοιπα τμήματα. Η εταιρεία παρήγαγε και αγροτικά και σκαφτικά μηχανήματα.

Ιδιοκτήτες ήταν οι Κων/νος και Δημήτριος Τσαγκαράκης.

Υπήρξε ιδιαίτερα πετυχημένο όχημα τις δεκαετίες του 1970 και 1980 και μάλιστα χαρακτηριζόταν ως κανονικό φορτηγό.

Η περίοδος λειτουργίας της ήταν από το 1965 ως το 2000. Η θέση του εργοστασίου ήταν στις εξής συντεταγμένες : 35.3190423N, 25.0679097E δηλαδή στην περιοχή Κολύβας, στο Γάζι.

Το κτήριο του εργοστασίου διασώζεται και εκεί λειτουργεί μονάδα κατασκευής ενεργητικών ηλιακών συστημάτων (ΗΛΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ VOLCANO).